Κινηματογράφος – Entropia Radio

Τα Χελιδόνια της Καμπούλ (2019) – του Γιώργου Χατζελενη

Angie Insomniac — Thu, 12 Nov 2020 12:52:21 +0000

Έχει πλέον καθιερωθεί ως κινηματογραφική παράδοση να απολαμβάνω κάθε χρόνο κάμποσα αξιόλογα animation, τα οποία χρόνο με το χρόνο κερδίζουν όλο και περισσότερους κινηματογραφόφιλους. Ένα απ’ αυτά είναι τα “Χελιδόνια της Καμπούλ”, ένα συγκινητικό χειροποίητo animation που ασχολείται με την μεταπολεμική δεκαετία του ’90 στο Αφγανιστάν, όπου η επικράτηση των Ταλιμπάν βυθίζει ένα ολόκληρο έθνος σε έναν επικίνδυνο θρησκευτικό σκοταδισμό. Τα “Χελιδόνια της Καμπούλ” βασίστηκαν στο best-sheller του Αλγερινού Γιασμίνα Κάντρα (το κανονικό του όνομα είναι Μοχάμεντ Μουλεσεχούλ αλλά χρησιμοποιεί το ψευδώνυμο αυτό για να τιμήσει τη μνήμη της γυναίκα του) πάνω στο οποίο πάτησε η σκηνοθέτης Ζαμπού Μπρεϊτμάν, η οποία μαζί με την καρτουνίστα Ελεά Γκομπέ-Μεβελέκ (τα σχέδιά της αποτελούνται από νερομπογιές) πρόσφεραν το συγκεκριμένο animation. Η ιστορία περιστρέφεται γύρω από δυο τελείως διαφορετικά ζευγάρια των οποίων οι ζωές θα μπερδευτούν φτάνοντας σε ένα σπαρακτικό φινάλε. Από την μια είναι ο Ατίκ ένας πρώην μουτζαχεντίν που τραυματίστηκε στις μάχες κατά των Σοβιετικών και πλέον δουλεύει ως δεσμοφύλακας στη πτέρυγα θανατοποινιτών στις γυναικείες φυλακές της πόλης ενώ παράλληλα περιθάλπει την καρκινοπαθή γυναίκα του. Η χρόνια κι ανίατη ασθένεια της καθώς κι οι καθημερινές εκτελέσεις των γυναικών από τους φανατικούς ισλαμιστές, θα τον μετατρέψουν σε έναν άνθρωπο χωρίς συναισθήματα αλλά και διάθεση για ζωή. Από την άλλη έχουμε ένα νεαρό ζευγάρι, τον Μουσέν που είναι ένας άνεργος δάσκαλος και την άκρως μοντέρνα και προοδευτική σύζυγό του Ζουνάιρα. Οι δύο νέοι που σπούδασαν ιστορία, δυσκολεύονται να εγκλιματιστούν στις νέες συνθήκες κι αναζητούν έναν τρόπο διαφυγής τόσο από την καθημερινότητα όσο κι από την ίδια τους την χώρα. Όμως η αγάπη τους θα κλονιστεί όταν ο νεαρός θα συμμετάσχει στον λιθοβολισμό μέχρι θανάτου μιας πόρνη ενώ λίγες μέρες μετά η σύντροφός του θα αναγκαστεί από τους ταλιμπάν να τον περιμένει κάτω από το λιοπύρι όσο εκείνος προσεύχεται στο τζαμί. Οι ζωές των δυο ζευγαριών θα μπερδευτούν μετά τον ξαφνικό θάνατο του Μουσέν, για τον οποίον θα κατηγορηθεί η Ζουνάιρα. Οδηγούμενη στην πτέρυγα των μελλοθανάτων, η νεαρή κοπέλα θα γνωριστεί με τον Ατίκ. Ο δεσμοφύλακας θα μαγευτεί από την ομορφιά της, κάτι που θα επαναφέρει τα ναρκωμένα του συναισθήματα. Αυτή η ψυχική αναζωογόνηση θα τον οδηγήσει σε μια προσωπική έρευνα σχετικά με το φονικό, όπου θα πειστεί για την αθωότητά της. Όμως είναι αδύνατον να την σώσει καθώς το καθεστώς των Ταλιμπάν έχει μετατραπεί σε ένα ισχυρό παρακράτος με το οποίο κανείς δεν μπορεί να τα βάλει. Κι ενώ έχει βυθιστεί σε μια νέα απόγνωση, μια ανέλπιστη πράξη θα συμβεί, για να δώσει μια δεύτερη ευκαιρία στην κοπέλα.

Τα “Χελιδόνια της Καμπούλ” θα μπορούσαν να αναγνωστούν ως ένα θεματικό ντοκιμαντέρ βγάζοντας το πέπλο της μυθοπλασίας. Μία καταγραφή της περιόδου όπου οι μουτζαχεντίν που είχαν πολεμήσει τους Σοβιετικούς, παραχωρούν τη θέση τους στους φανατικούς ταλιμπάν. Παρακολουθούμε το φανατισμένο τους θρησκευτικό λόγο και το ατέρμονο μίσος τόσο προς τις γυναίκες όσο και προς τη Δύση. Κατά κάποιον τρόπο, η συγκεκριμένη ταινία προσπαθεί να επαναφέρει τον συγκεκριμένο όρο, τον οποίον καταφέραμε στην Ελλάδα να τον συσχετίσουμε με την γραφικότητα και το μπάχαλο, αφαιρώντας βλακωδώς από πάνω του τον σκοταδισμό και την θανάσιμη ιστορία που κουβαλάει. Παράλληλα, η ταινία αυτή μετατρέπεται σε μια απρόβλεπτη κραυγή για τη γυναικεία αξιοπρέπεια κι ελευθερία που συντρίβεται κάτω από έναν άγριο φονταμενταλισμό, καθώς μαζί με την χώρα στενάζουν κι όλες οι γυναίκες που κατοικούν εκεί. Η ζωή τους κρέμεται από μια λεπτή κλωστή που μπορεί να κοπεί ανά πάσα στιγμή, αν βρεθούν αντιμέτωπες με την κρίση κάποιου παρανοϊκού ταλιμπάν. Ένας παραλογισμός που ακόμη και στο animation δείχνει απάνθρωπος και σκληρός. Επίσης, η στιγμιαία σύγκριση του παρελθόντος με το οπισθοδρομικό παρόν, φανερώνει τον οριστικό θάνατο της προόδου και της ελευθερίας σε έναν τόπο που βιώνει εδώ κι αιώνιες πολεμικής κατάστασης. Τα λεηλατημένα πανεπιστήμια, τα ερειπωμένα βιβλιοπωλεία, τα μισογκρεμισμένα σινεμά, η απαγόρευση της κυκλοφορίας των γυναικών αν δε συνοδεύονται με τον άνδρα ή τον κηδεμόνα τους, η αυστηρή απαγόρευση της μουσικής κι άλλα πολλά, αποτυπώνουν την κοινωνική και ηθική κατρακύλα της αφγανικής κοινωνίας. Το εφιαλτικότερο όμως κομμάτι της όλης ιστορίας είναι η εξοικείωση των μικρών παιδιών με τη βία, όπως γίνεται ξεκάθαρο στην εκτέλεση της πόρνης. Σκηνοθετικά, η ταινία περνάει το μήνυμά της με πολλούς συμβολικούς τρόπους. Πρώτα απ’ όλα, η ομορφιά της κοπέλας που συμβολίζει το όραμα αλλά και την όρεξη για ένα καλύτερο αύριο, κυριαρχεί μες στο πολυπληθές άσχημο πλήθος που αντιπροσωπεύει το θρησκευτικό σκοταδισμό. Δεν είναι τυχαίο που το βλέμμα της είναι αυτό που μένει έντονο στη μνήμη μας μετά το πέρας της ταινίας κι όχι άδικα καθώς όλο το υπόλοιπο σκηνικό αποκτά μια τελείως φλου όψη πιθανόν εσκεμμένα καθώς οι δημιουργοί προσπαθούν να παρουσιάσουν το ξεθώριασμα μιας κοινωνίας που αργοπεθαίνει κάτω από τον καυτό ήλιο της κεντρικής Ασίας. Πέρα από τις έντονες πινελιές στη μορφή της πρωταγωνίστριας, τα μοναδικά στοιχεία που ξεχωρίζουν έτσι είναι η καμπουριαστή μορφή του γέρου που θέλει να φύγει από τη χώρα καθώς δεν αντέχει να την βλέπει να μαραζώνει (ίσως η μόνη λογική φωνή της ιστορίας) και τα χελιδόνια ως τα μόνα πλάσματα που εξακολουθούν να πετούν ελεύθερα στον μαρασμένο τόπο.Παρά τα πολλά σεναριακά κλισέ, τα “Χελιδόνια της Καμπούλ” καταφέρνουν να περάσουν ένα έντονο πολιτικό μήνυμα, προσπαθώντας με απλά λόγια να εξηγήσουν πόσο εύθραυστες αξίες είναι η δημοκρατία κι η ατομική ελευθερία. Επίσης δείχνει πόσο εύκολα μπορεί να χαλιναγωγηθεί τόσο η δικαιοσύνη όσο κι ολόκληρη η κοινωνία με την επιβολή του τρόμου. Στο μόνο που αιθεροβατεί η ιστορία, είναι που πιστεύει πως η αγάπη μπορεί να σώσει την ανθρώπινη αξιοπρέπεια σε καιρούς σκοτεινούς. Από την μια είναι μια σκέψη ελπιδοφόρα αλλά από την άλλη δύσκολα μπορεί να εφαρμοστεί. Τα “Χελιδόνια της Καμπούλ” είναι ένα σπάνιο animation, το οποίο ενώ χρησιμοποιεί γλυκές κι απαλές πινελιές παρουσιάζει ένα πολύ σκληρό κι απάνθρωπο περιεχόμενο.

Γιώργος Χατζελενης – Laternative
https://chatzelenisgeorge.blogspot.com/2020/11/2019.html?spref=fb&fbclid=IwAR2DuZT10OSOrn7uHiKSfQLl6q6lMYhvKqIe1-z2yKdblvwB7Wc1N8RgVdA

Το άρθρο Τα Χελιδόνια της Καμπούλ (2019) – του Γιώργου Χατζελενη εμφανίστηκε πρώτα στο Entropia Radio.

Αριστουργήματα του παρελθόντος: Ο Ξένος (1967) – από τον Γιώργο Χατζελενη

Angie Insomniac — Wed, 08 Apr 2020 09:45:18 +0000

Η πρώτη μου γνωριμία με τον Αλμπέρ Καμύ ήταν μέσα από το θρυλικό βιβλίο “Ο Ξένος”, το οποίο ομολογώ πως δεν με άγγιξε σε αντίθεση με τα δοκίμια του σπουδαίου Γάλλου φιλόσοφου. Όταν έμαθα πως το βιβλίο αυτό γυρίστηκε σε ταινία από τον Λουκίνο Βισκόντι με πρωταγωνιστικό δίδυμο τον Μαρτσέλο Μαστρογιάνι και την πάντα ερωτική Άννα Καρίνα, αναζήτησα να το δω παρά τις επιφυλάξεις που έχω για ταινίες που έχουν βασιστεί σε βιβλία.

Αρχικά εντυπωσιάστηκα που η μεταφορά του έργου στην μεγάλη οθόνη ήταν απίστευτα ακριβής, φέρνοντας στη μνήμη μου τις λεπτομέρειες ενός βιβλίου που το είχα διαβάσει πριν μια δεκαετία. Όμως από τα μισά του έργου κι έπειτα ακολουθεί μία απίστευτη κορύφωση σε σημείο που φτάνει η ταινία να γίνεται πολύ καλύτερη από το βιβλίο, μπαίνοντας στη λίστα των σπάνιων κινηματογραφικών εξαιρέσεων του κανόνα των αποτυχημένων κινηματογραφικών μεταφορών από το λογοτεχνικό χώρο. Λαμπρές αντίστοιχες εξαιρέσεις είναι “Το Σπίτι των Πνευμάτων” του Μπιλ Όγκουστ από το βιβλίο της Ιζαμπέλ Αλιέντε και το “Ο Χριστός σταμάτησε στο Έμπολι” του Φραντζέσκο Ρόσι από το βιβλίο του Κάρλο Λέβι.

Για όσους δεν έχω διαβάσει ακόμη το βιβλίο (καθώς πιο πιθανό είναι να έχει διαβάσει κανείς το έργο του Αλμπέρ Καμύ παρά να έχει δει αυτήν την όχι και τόσο γνωστή ταινία του Βισκόντι), η ιστορία αναφέρεται σε έναν μοναχικό κι άκρως αντικοινωνικό άνθρωπο τον Μαρσώ ο οποίος πηγαίνει στο γηροκομείο για να την κηδεύσει τη μάνα του. Ο ίδιος δε θρηνεί για την απώλειά της παρά μόνο στέκεται μπροστά στο πρόχειρο φέρετρο κι αναλογίζεται το πόσο αυστηρή ήταν όλα αυτά τα χρόνια μαζί του. Η κηδεία αλλά και η ταφή της μητέρας του είναι γι’ αυτόν μια τυπική διαδικασία που θέλει να ολοκληρωθεί όσο πιο γρήγορα γίνεται ώστε να επιστρέψει πάλι στη ρουτίνα της καθημερινότητάς του.

Η καθημερινότητά του όμως δεν έχει κάποιο ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Είναι τυπικός στη δουλειά του χωρίς να θέλει να εξελιχθεί, έχει ένα όμορφο κορίτσι που του ζητάει γάμο με εκείνον να της εξηγεί πως δεν τον συγκινεί πολύ η ιδέα αυτή αλλά εφόσον εκείνη το θέλει τότε πολύ ευχαρίστως εκείνοςθα την παντρευόταν κι έχει δύο ενοίκους που ο καθένας κουβαλάει τη δικιά του ιστορία. Ο ένας είναι μαστροπός που τον παρασέρνει στις αλητείες κι ο άλλος ένα συμπαθητικό γεροντάκι που ζει μαζί με τον σκύλο του μέχρι που το χάνει.

Η ζωή του Μαρσώ κυλάει ήρεμα και σταθερά μέχρι που φεύγει εκδρομή στην παραλία με τον μαστροπό φίλο του και την σύντροφό του. Σε μια συμπλοκή που θα ακολουθήσει θα δολοφονήσει έναν Άραβα κάτι που θα τον οδηγήσει στη φυλακή κι από κει στο εκτελεστικό απόσπασμα. Το θέμα όμως είναι για ποιο λόγο τελικά θα καταδικαστεί από την κοινωνία αλλά και για ποιο λόγο ο ίδιος θα αντιμετωπίσει τόσο ψυχρά το δικαστήριο, τόσο επιθετικά τη θρησκεία και τόσο ανακουφιστικά το θάνατο.

Έχοντας πια παρακολουθήσει την ταινία, αναλογίστηκα αν θα μπορούσε κάποιος άλλος σκηνοθέτης να μεταφέρει το συγκεκριμένο βιβλίο στη μεγάλη οθόνη. Σε μια περίοδο που το θέμα της αποικιοκρατίας ήταν φλέγον, πόσο μάλλον για μια χώρα όπως τη Γαλλία, το βιβλίο αυτό ήταν μια καυτή πατάτα για γαλλικά σκηνοθετικά χέρια. Όχι πως η Ιταλία έχει λιγότερο σκοτεινό παρελθόν. Όμως ο Λουκίνο Βισκόντι έχοντας ήδη ένα Χρυσό Φοίνικα με τον “Γατόπαρδο” κι έναν Χρυσό Λέοντα με τα “Μακρινά Αστέρια της Άρκτου”, επιχείρησε με απίστευτο σεβασμό να μεταφέρει το συγκεκριμένο βιβλίο στην μεγάλη οθόνη. Και πράγματι το αποτέλεσμά του να βρίσκω άκρως συγκινητικό καθώς δε πείραξε τη δομή του βιβλίου παρά μόνο όπου χρειάστηκε για καθαρά κινηματογραφικούς λόγους. Βασικά σ’ αυτό έπαιξε σημαντικό ρόλο και η χήρα του Αλμπέρ Καμύ, η οποία δέχτηκε να γίνει η μεταφορά του βιβλίου σε ταινία αρκεί να μη γινόταν καμιά απολύτως αλλαγή.

Έπειτα ο σπουδαίος Ιταλός σκηνοθέτης κατάφερε να πάρει έναν αντικοινωνικό ήρωα και να τον κάνει προσιτό στο κοινό με τους μονολόγους του και παρουσιάζοντας τόσο καθαρά την άβολη διάθεσή του με τον υπόλοιπο κόσμο. Μια γλυκιά κι αθώα αδιαφορία τόσο για τα συναισθήματα και τα προβλήματα των άλλων όσο και για την τιμωρία που του επιφύλαξε η κοινωνία όχι τόσο για το έγκλημα που διέπραξε όσο για την απαθή του στάση απέναντι στους άγραφους κοινωνικούς κανόνες. Δεν είναι τυχαίο εξάλλου πως στη δίκη περισσότερο εστιάζουν στην απαθή του στάση απέναντι στο θάνατο της μητέρας του παρά στη δολοφονία του Άραβα.

Ο Μαρτσέλο Μαστρογιάνι στο ρόλο του Μερσώ αποδεικνύει για μια ακόμη φορά το υποκριτικό του ταλέντο ερμηνεύοντας έναν από τους καλύτερους ρόλους της καριέρας του. Με εκπληκτικό τρόπο μπαίνει στο πετσί του λογοτεχνικού αντιήρωα μένοντας απαθής στο θάνατο της μάνας του, φλερτάροντας με μια παλιά του συνάδελφό την αμέσως επόμενη ημέρα της κηδείας, καλύπτοντάς τις βρώμικες δουλειές του μαστροπού φίλου του κι αδιαφορώντας για την επαγγελματική του εξέλιξη όταν ο εργοδότης του του προτείνει να τον στείλει ως εταιρικό εκπρόσωπό στο Παρίσι. Όμως το απόγειο της ερμηνείας του έρχεται με τον αδικαιολόγητο φόνο και την απαθή του στάση απέναντι στη μοιραία απόφαση του δικαστηρίου. Και φυσικά ακολουθεί το συνταρακτικό τέλος όπου ο ήρωας περιγράφει τις τελευταίες του στιγμές μέσα στο κελί περιμένοντας την εκτέλεσή του. Τα λόγια του μας παρασέρνουν τόσο εύκολα, κάνοντάς μας να νιώσουμε πως κι εμείς βιώνουμε την ίδια αγωνία με το να κοιμόμαστε όλη τη μέρα και το βράδυ να παραμένουμε ξύπνιοι περιμένοντας το εκτελεστικό απόσπασμα να ρθει να μας πάρει.

Εκρηκτικός ο διάλογος που ακολουθεί με τον ιερέα όπου ο προσωπικός ανιδιοτελής εγωισμός υπερνικά τον ανόητο εγωισμό της θρησκευτικής υποκρισίας, ο οποίος πατάει πάνω στο φόβο του κρατούμενου για να υπερνικήσει. Να όμως που το πείσμα του ιερέα γίνεται αφορμή να ξεσπάσει για μια και μοναδική φορά ο απαθής Μαρσώ, ο οποίος μέσα από ειλικρινή και σκληρά λόγια καταφέρνει να ξεγυμνώσει το υποκριτικό ενδιαφέρον των εκπροσώπων της κάθε θρησκείας.

Κι όμως η περίεργη αυτή έπαρση του ήρωα δημιουργεί καθόλη τη διάρκεια της ταινίας μια ιδιαίτερη αντίθεση με τα πρόσωπα που τον περιβάλλουν μ’ αποτέλεσμα να δενόμαστε και να συγκινούμαστε με τους γύρω ανθρώπους παρά με τον ίδιο. Την ώρα που εκείνος ξαγρυπνά απαθής την μάνα του δίπλα στο φέρετρό της μια γυναίκα κλαίει με λυγμούς ερχόμενη σε αντίθεση με τη δική του αδιάφορη στάση. Όταν την κατεβάζουν στο τάφο εκείνος παραμένει ατάραχος ενώ δίπλα του λιποθυμά ένας γεροντάκος με τον οποίον η μάνα του είχε συνάψει σχέση μες στο γηροκομείο, μια πράξη που αποδεικνύει πως ακόμη και την ύστατη στιγμή ο άνθρωπος αποζητά μια αφορμή για να κάνει μια νέα αρχή αναζητώντας την ελπίδα. Επίσης νιώθουμε τον σιωπηλό πόνο της συντρόφου του η οποία του ζητά να παντρευτούν κι εκείνος ψυχρά της λέει πως δε πιστεύει στο γάμο αλλά θα της έκανε τη χάρη αφού το θέλει πολύ, δείχνοντας πως περισσότερο το κάνει από λύπηση παρά επειδή κι ο ίδιος το επιθυμεί. Όταν ο γεροντάκος χάνει τον σκύλο του και γυρνά στο σπίτι ξεσπώντας σε ολονύκτιους λυγμούς, μόνο τότε ο ήρωας συνειδητοποιεί την απώλεια της μάνας του. Όταν τον κλείνουν σε ένα κελί γεμάτο Άραβες, δε διστάζει να πει πως τον συνέλαβαν επειδή σκότωσε έναν δικό τους. Η τολμηρή του αυτή δήλωση αλλά κι η απαθής του στάση απέναντι στα έντονα βλέμματα των συγκρατούμενών του αντί να τους εξοργίσει τους προκαλεί τελικά ένα αίσθημα αβάσιμου θαυμασμού προς το πρόσωπό του.

Τελικά ο ήρωας γίνεται συμπαθής μόνο όταν έρχεται αντιμέτωπος με τον θάνατο καθώς τότε αρχίζει να ανοίγεται προς τα έξω. Κι εδώ τόσο το βιβλίο όσο και οι ταινία παίζουν εξαιρετικά με τις αντιθέσεις καθώς όσο ο ήρωας περιφερόταν ελεύθερος στη ζωή ένιωθε συναισθηματικά φυλακισμένος ενώ στον περιορισμό των τεσσάρων ντουβαριών του κελιού του νιώθει πως απελευθερώνεται. Τον ακούμε λοιπόν να λέει πως κάποτε δεν τον ένοιαζε αν πέθαινε κάποιος άνθρωπος στα 30 ή στα 70 αλλά τώρα που βρίσκεται πια λίγα βήματα πριν το τέλος τον πιάνει ένα σφίξιμο στο λαιμό. Το ξέσπασμά του απέναντι στην υποκρισία του παπά, τον πείθει πως τελικά ο θάνατός του είναι παρηγοριά στο παράδοξο της ύπαρξής του σε έναν κόσμο που δεν τον είχε ποτέ αποδεχτεί. Μέσα από τους υγρούς τοίχους του κελιού που πλημμυρίζουν με τις μυρωδιές της νύχτας και της θάλασσας, ο ήρωας μοναχός του καταλαβαίνει ότι το νόημα που έψαχνε με αγωνία όλα αυτά τα χρόνια είναι η απουσία του νοήματος. Η απογοήτευσή του αυτή τον λυτρώνεται από μια ελπίδα που κυνηγούσε άδικα και νοιώθει έτοιμος να ατενίσει το τελικό μυστήριο της ανθρώπινης ύπαρξης.

Η εκτέλεσή του δε θα είναι τίποτα παραπάνω από μια ύβρις του ίδιου απέναντι στο άβουλο πλήθος. Γι’ αυτόν τον λόγο το τελευταίο πλάνο κλείνει με ένα σαρκαστικό χαμόγελο που σπάει διαπαντός το έρεβος που ο Μερσώ χρόνια κουβαλούσε λέγοντας τη συγκλονιστική φράση “το μόνο που εύχομαι είναι ένα πλήθος ανθρώπων στην εκτέλεσή μου να με κοιτούν με περιφρόνηση”.

Ο “Ξένος” είναι ένα αδίκως ξεχασμένο αριστούργημα σπάνιας ομορφιάς που αξίζει να αναζητήσετε και είναι πραγματικά κρίμα που δεν έχει συζητηθεί και δεν έχει τοποθετηθεί ποτέ σε περίοπτη θέση όταν γίνεται αφιερώσεις για τη φιλμογραφία του Λουκίνο Βισκόντι και τους ρόλους του Μαρστέλο Μαστρογιάνι και της Άννα Καρίνα. Αναζητήστε το.

Βαθμολογία: 9/10

Γιώργος Χατζελενης – Laternative

Το άρθρο Αριστουργήματα του παρελθόντος: Ο Ξένος (1967) – από τον Γιώργο Χατζελενη εμφανίστηκε πρώτα στο Entropia Radio.

Αριστουργήματα του παρελθόντος: Dreams (1990) – από τον Γιώργο Χατζελενη

Angie Insomniac — Thu, 02 Apr 2020 11:10:44 +0000

Πόσοι από μας λατρεύουμε τον μαγικό κόσμο των ονείρων και πόσες φορές έχουμε βυθιστεί σε τόσο ζωντανά όνειρα που αναρωτιόμαστε αν είναι πραγματικά, πλημμυρίζοντας με ένα αίσθημα απέραντης χαράς που ζούμε ένα τόσο όμορφο γεγονός. Και πόσες φορές συνειδητοποιούμε εκείνη ακριβώς τη στιγμή πως βρισκόμαστε μέσα σε ένα ακόμη όνειρο οπότε αφηνόμαστε να μας συμπαρασύρει στις πιο κρυφές γωνιές του υποσυνείδητού μας.

Η γοητεία του ονείρου είναι τόσο ισχυρή που έχει προκαλέσει αρκετούς δημιουργούς να την προσεγγίσουν και να την αναπαραστήσουν μέσα από τα έργα τους. Το πόσο κοντά φτάσανε στον ονειρικό τους κόσμο, μόνο οι ίδιοι το ξέρουν. Και το πόσο κοντά προσεγγίζουμε εμείς τα έργα αυτά, εξαρτάται από τη δική μας φαντασία αλλά και το μνημονικό που κουβαλάμε από τα δικά μας όνειρα.

Όταν αποφάσισα να δω τα “Όνειρα” του Ακίρα Κουροσάβα, δε περίμενα πως θα εισχωρούσα τόσο έντονα στα όνειρα ενός δημιουργού αλλά και στα όνειρα ολόκληρης της ανθρωπότητας. Διότι ο σπουδαίος Ιάπωνας σκηνοθέτης δεν περιορίζεται μόνο στα δικά του όνειρα αλλά καταπιάνεται με τα όνειρα όλης της οικουμένης, παρουσιάζοντας την αυτοκαταστροφική φύση του ανθρώπινου γένους μέσα από έναν καταιγισμό χρωμάτων και μελωδιών. Ο σπουδαίος δημιουργός μας παρουσιάζει αυτήν την πορεία μέσα από οκτώ ιστορίες, οι οποίες σου δίνουν την αίσθηση πως έχουν τη διάρκεια ενός ονείρου. Το εντυπωσιακό στοιχείο της συγκεκριμένης ταινίας είναι πως η κάθε μία ιστορία είναι από μόνη της ένα ξεχωριστό αριστούργημα, μέσα από τα οποία ο δημιουργός παρουσιάζει τους βαθύτερους φόβους και τις μεγαλύτερες ελπίδες μας. Τα δικά του όνειρα και τις ελπίδες του πως στο τέλος θα καταλάβουμε τα εγκλήματα που κάνουμε και θα σωθούμε.

Στις πρώτες δύο ιστορίες η ανθρωπότητα παρουσιάζεται με παιδική μορφή καθώς αναφέρεται στη περίοδο που ο άνθρωπος ήταν ακόμη ένας απλός κρίκος της φύσης. Στο πρώτο όνειρο έχουμε ένα μικρό παιδί που στέκεται απορημένο στην πόρτα του σπιτιού του κοιτάζοντας μια ηλιόλουστη βροχή. Ένα ιδιαίτερα σπάνιο καιρικό φαινόμενο, το οποίο κάθε φορά που το ζούμε μας αφήνει την εντύπωση πως το θυμόμαστε από τα πιο παλιά μας όνειρα. Μια γυναίκα, πιθανότατα η μητέρα του παιδιού, το προτρέπει να μπει σπίτι για να προστατευτεί από τη βροχή αλλά και για να μην πάει στο δάσος καθώς με τέτοιον καιρό οι αλεπούδες βγαίνουν για να βρουν το ταίρι τους. Εδώ παρατηρούμε την πρώτη προσπάθεια του ανθρώπου που έδενε με μύθους και θρύλους κάθε τι που δε γνώριζε ώστε να μπορεί να συγκρατεί τους υπόλοιπους στα περιορισμένα όρια μιας ανύπαρκτης ασφάλειας. Όπως κάνουν κι όλες οι θρησκείες μέχρι σήμερα. Όμως η ανθρώπινη περιέργεια ξεπερνάει τους φόβους, κάνοντας τον μικρό να πάει στο δάσος. Κρυμμένος πίσω από ένα δέντρο, θα γίνει μάρτυρας μιας μυσταγωγικής χορογραφικής πομπής με ανθρωπόμορφες αλεπούδες. Όταν τα πλάσματα αυτά αντικρίζουν τον μικρό, ο χορός σταματάει κι ένα αίσθημα καχυποψίας αρχίζει να πλανάται. Τα ζώα συνειδητοποιούν πως έχουν απέναντί τους έναν νέο εχθρό ενώ ο μικρός διαπιστώνει πως τελικά δεν έχει τίποτα να φοβηθεί από την ομορφιά της φύσης. Όμως το διαπεραστικό βλέμμα των αλεπούδων τον αναγκάζουν να τραπεί σε φυγή. Επιστρέφοντας σπίτι θα βρει την μητέρα του αυστηρή κι αμείλικτη. Τον κατηγορεί που παραβίασε την απαγόρευση και του δίνει ένα χαρακίρι διώχνοντάς τον πάλι πίσω στο δάσος για να ζητήσει συγχώρεση από τις αλεπούδες. Αν την δεχτούν έχει καλώς αλλιώς θα αναγκαστεί να αυτοκτονήσει. Τελικώς η συγχώρεση της φύσης έρχεται με ένα ουράνιο τόξο το οποίο δημιουργεί ένα φαντασμαγορικό τοπίο καθώς η βροχή κι ο ήλιος ζωντανεύουν τα χρώματα κι ανασταίνουν την πλάση. Επίσης το ονειρικό τοπίο υποδηλώνει την ομορφιά όταν κάποιος ανακαλύπτει κάτι καινούργιο. Είναι η στιγμή που η φύση κάνει το λάθος καθώς αφήνει να εισχωρήσει στα σπλάχνα της ο πιο επιθετικός καρκίνος που δεν είναι άλλος από τον άνθρωπο.

Έτσι συνεχίζουμε στο δεύτερο όνειρο όπου ένα μεγαλύτερο σε ηλικία παιδί, κυνηγώντας ένα αερικό, φτάνει σε μια πλαγιά του κτήματος των γονιών του όπου συναντά τα πνεύματα των κομμένων ροδακινιών. Η οθόνη πλημμυρίζει με μια πανδαισία χρωμάτων, φορεσιών και στησίματος των ανθρώπων μέσα στο κάδρο καθώς έχουν παραταχθεί σε όλα τα επίπεδα της πλαγιάς. Τα πνεύματα αρχίζουν να τον κατηγορούν για τα εγκλήματα των γονιών του λέγοντάς του πως είναι τα πνεύματα των λουλουδιών που δε μπορούν να γιορτάσουν πια καθώς τα δέντρα είναι κομμένα. “Τα χαμένα δέντρα κλαίνε από θλίψη” του λένε κάνοντας τον μικρό να ξεσπάσει σε λυγμούς προσπαθώντας να υπερασπιστεί την αθώωσή του για το έγκλημα αυτό. Στο συγκεκριμένο όνειρο το παιδί συμβολίζει τον απλό λαό που πορεύεται με αποφάσεις των ανωτέρων του. Αναφέρεται στον ευνουχισμένο λαό. Μόνο που στο έγκλημα που διαπράττεται κατά της φύσης και των επόμενων γενεών δεν είναι κανείς αθώος καθώς μεγάλη ευθύνη πέρα από τους εγκληματίες φέρουν κι οι άβουλοι με τους αγνώμονες. Τα πνεύματα του δάσους δείχνουν μια κατανόηση στον πόνο του μικρού κι αποφασίζουν να του φανερώσουν έστω για λίγο, την ομορφιά της φύσης. Την ομορφιά που οι ίδιοι οι άνθρωποι καταστρέφουν. Την ομορφιά που ίσως να μην συναντήσει ποτέ ξανά στη ζωή του. Έτσι ξεκινάει μια από τις ωραιότερες σκηνές που έχω προσωπικά δει στον κινηματογράφο με το χορό της ανθοφορίας. Μέσα σ’ αυτόν τον χορό, ο μικρός συναντά ξανά το αερικό που κυνηγούσε από το σπίτι. Φτάνοντας όμως κοντά της, θα επανέλθει ξανά η πραγματική εικόνα του εγκλήματος, η έρημη πλαγιά με τους κομμένους κορμούς. Όμως εκεί ανάμεσα στα νεκρά δέντρα, ξεπετάγεται μια μικρή ανθισμένη ροδακινιά, δίνοντας την υπόσχεση πως ίσως κάτι μπορεί να σωθεί ακόμη και την ύστατη στιγμή. Κι αυτό που μπορεί να μας σώσει είναι ο έρωτας.

Ο άνθρωπος πια έχει αρχίσει να νικάει τη φύση αλλά δεν την έχει κατακτήσει οριστικά. Σ’ αυτό το θέμα πατάει ο Κουροσάβα στο τρίτο του όνειρο όπου τέσσερις ορειβάτες έχουν αποκλειστεί σε μια χιονισμένη πλαγιά και παλεύουν με τα στοιχεία της φύσης παρουσιάζοντας την τελική μάχη μεταξύ ανθρώπου και πλάσης. Η κόπωση τους αναγκάζει να κινούνται με μεγάλη δυσκολία μέχρι που αρχίζει να υπερισχύει η ιδέα της εγκατάλειψης κάτι που θα φέρει εκνευρισμό και ξεσπάσματα αποδεικνύοντας πως ο άνθρωπος όταν τα βρίσκει σκούρα τρώγεται με τις σάρκες του. Ο αρχηγός τους παρακινεί συνεχώς να σταματήσουν τον καβγά και να μην αναπαυθούν στο χιόνι γιατί αυτό θα τους οδηγήσει σίγουρα στο θάνατο. Όμως κάποια στιγμή και μετά αρχίζουν ένας ένας να γονατίζουν εξουθενωμένοι. Μαζί μ’αυτούς ξαπλώνει κι ο αρχηγός αρχίζοντας μια ανηλεής μάχη με τον ύπνο, ο οποίος έρχεται με ένα γλυκό τραγούδι. Ένα νανούρισμα που συνοδεύεται με τη μορφή μιας όμορφης γυναίκας η οποία προσπαθεί να τον σκεπάσει. «Το χιόνι είναι τρυφερό κι ο πάγος είναι ζεστός» του τραγουδάει πιέζοντάς τον να μείνει ξαπλωμένος. Όμως ο αρχηγός αντιστέκεται στο νανούρισμα και με πείσμα ξυπνάει επαναφέροντας το θόρυβο της χιονοθύελλας που τον κρατάει ως το τέλος ζωντανό. Είναι ο οριστικός θρίαμβος του ανθρώπου πάνω στη φύση. Το μόνο που του απομένει πια είναι η κατάκτηση της κορυφής, η οποία φαίνεται πεντακάθαρα πάνω από τα κεφάλια τους.

Έχοντας πια ο άνθρωπος κυριαρχήσει οριστικά στη φύση, αρχίζει μια νέα ανηλεή μάχη. Μια μάχη με τον ίδιο του τον εαυτό. Πάνω σ’ αυτό το θέμα πατάει το τέταρτο όνειρο όπου ο Κουροσάβα μας μιλάει για τον πόλεμο. Στο πρώτο πλάνο έχουμε έναν αξιωματικό του ιαπωνικού στρατού που κοντοστέκεται μπροστά από ένα σκοτεινό τούνελ όπου μέσα από κει βγαίνει ένας στρατιωτικός σκύλος που του γαβγίζει απειλητικά. Εδώ το ζωντανό αντιπροσωπεύει την φύση που έχει εξαγριωθεί με τα καμώματα του ανθρώπου. Είναι η φύση που έχει χάσει την αγνή της υπόσταση συμμετέχοντας στα πολεμικά εγκλήματα. Ο αξιωματικός προσπερνά το σκυλί και χάνεται στο σκοτάδι έχοντας το βλέμμα του καρφωμένο στο ασθενές φως της αντίπερα εξόδου. Κάθε τόσο κοιτάει με τρόμο λοξά χωρίς όμως να μας αφήνει να δούμε κι εμείς τι είναι αυτό που του τραβάει την προσοχή. Το τούνελ εδώ συμβολίζει την επιρροή του υποσυνείδητου, οι ενοχές κι οι τύψεις που κουβαλάει ο καθένας. Βγαίνοντας από την άλλη άκρη του τούνελ συναντάει έναν πεθαμένο φαντάρο από το λόχο του που εξακολουθεί να πιστεύει πως είναι ακόμη ζωντανός περιμένοντας κάποιο νέο παράγγελμα. Τα σπαρακτικά του λόγια έρχονται και δένουν έντονα με τη κίνηση του χεριού του που δείχνει στον αξιωματικό το σπίτι των γονιών του που βρίσκεται στην αντικριστή πλαγιά λέγοντάς του πως τον περιμένουν. Ο αξιωματικός μαζεύει τις διαλυμένες του δυνάμεις για να μπορέσει να εξηγήσει στον φαντάρο πως πέθανε στα δικά του χέρια, πείθοντάς τον να επιστρέψει στα σκοτάδια του τούνελ που αυτή τη φορά έχει τον ρόλο του περάσματος για τον Κάτω Κόσμο. Στη συνέχεια όμως εμφανίζεται ολόκληρος ο λόχος φέρνοντας σε ακόμη πιο δυσάρεστη θέση τον αξιωματικό που προσπαθεί να τους πείσει πως είναι όλοι τους νεκροί. Εκείνοι όμως τον κοιτούν επίμονα χωρίς όμως να έχουν κάποιο ίχνος πίκρας ή εκδίκησης στο βλέμμα τους. Δε θα αργήσει να ρθει το ξέσπασμα του αξιωματικού, ο οποίος θα αρχίσει να ζητάει συγγνώμη που δεν μπορεί να τους αντικρίσει στα μάτια. Θεωρεί πως είναι δικό του λάθος ο θάνατός τους διότι συμβιβάστηκε με τα στρατιωτικά ιδεώδη. Ο απολογητικός του ρόλος κλείνει δηλώνοντας πως θα προτιμούσε να είναι μαζί τους στον άλλον κόσμο κι όχι ζωντανός. Οι στρατιώτες πείθονται βουβοί καθώς διαπιστώνουν πως ο διοικητής τους είναι ψυχική νεκρός κι ας στέκεται ακόμη υγιής στα δυο του πόδια. Το μόνο που αναμένουν πια είναι το τελευταίο παράγγελμα για να επιστρέψουν μια για πάντα στον Άδη. Όμως μέσα από τα σκοτάδια ξεπετάγεται πάλι ο σκύλος σαν μια σύγχρονη Ερινύα που θα κυνηγάει τον αξιωματικό για το υπόλοιπο της ζωής του καθώς η αφαίρεση μιας ανθρώπινης ζωής οφείλει προς όλους μας να θεωρείται ως ύψιστη ύβρις.

Όμως σε όλην αυτήν την αυτοκαταστροφική φύση του ανθρώπου, υπάρχει μια χαραμάδα ελπίδας. Είναι τα αποτυπώματα που αφήνουν οι δημιουργοί προσπαθώντας να δείξουν στον υπόλοιπο κόσμο την ομορφιά της φύσης που οι ίδιοι καταστρέφουν. Γι’ αυτό τον λόγο ο Κουροσάβα μιλάει στο πέμπτο του όνειρο για την δύναμη της Τέχνης, μαρτυρώντας παράλληλα την απραγματοποίητη επιθυμία του στο να γίνει ζωγράφος. Ο πρωταγωνιστής που περιφέρεται στα όνειρα έχει πια ενηλικιωθεί κι έχει αρχίσει να αναζητά τα δικά του πατήματα. Περιφερόμενος σε έναν εκθεσιακό χώρο, παρατηρεί εξονυχιστικά κάποιους πίνακες του Βαν Γκογκ, φτάνοντας στο σημείο να εισχωρήσει μέσα σ’ αυτούς και συγκεκριμένα στο τοπίο της “Γέφυρας της Άρλ» όπου κι αρχίζει να αναζητά τον ίδιο το ζωγράφο. Ρωτώντας κάποιες γυναίκες που πλένουν τα ρούχα τους στο ποτάμι, θα διαπιστώσει πως όλες θεωρούν τον ζωγράφο τρελό, φανερώνοντας μ’ αυτόν τον τρόπο την απόμακρη σχέση που έχει ο κόσμος με τους δημιουργός. Τελικώς ο νεαρός τον συναντά σε ένα χωράφι με στάχυα όπου θα διαπιστώσει από κοντά το πάθος του που παρουσιάζεται σαν μια ατμομηχανή που κινείται διαρκώς. Ομολογώ πως στο συγκεκριμένο όνειρο ενθουσιάστηκα με την ερμηνεία του Μάρτιν Σκορσέζε στο ρόλο του σπουδαίου ζωγράφου. Επίσης βρήκα εκπληκτική τη σκηνή όπου ο νεαρός τον ρωτάει πως τραυματίστηκε στο αυτί με τον Βαν Γκογκ να του απαντά πως ήθελε να ολοκληρώσει ένα αυτοπορτραίτο αλλά του ήταν πολύ δύσκολο να ζωγραφίσει το αυτί του μ’ αποτέλεσμα να το κόψει και το πετάξει. Εδώ αφήνει τον υπαινιγμό πως για να καταφέρει κανείς κάτι πρέπει να αναλογιστεί και το κόστος που ίσως του στοιχίσει ένα κομμάτι από τον ίδιο του τον εαυτό. Ο Βαν Γκογκ όμως δεν έχει χρόνο για κουβέντες καθώς αναζητά το κατάλληλο φως. Κυνηγώντας τον από πίσω ο νεαρός ζωγράφος, θα χαθεί μες στους πίνακές του προσφέροντας σε μας τους θεατές ένα φαντασμαγορικό σκηνικό ντυμένο με το υπέροχο πρελούδιο No15 του Σοπέν (απολαύστε το εδώ). Μια εποικοδομητική βόλτα στους πίνακες του Βαν Γκογκ γεμάτη έμπνευση, επιρροές και συγκίνηση που θα τον οδηγήσουν στο δικό του δημιουργικό μονοπάτι.

Όμως η επιρροή των δημιουργών είναι μικρή κι αυτό γίνεται φανερό στην ανεξέλεγκτη αυτοκαταστροφική πορεία των ανθρώπων. Πάνω σ’ αυτό καταπιάνεται ο Κουροσάβα με τα δυο επόμενα όνειρα. Στο έκτο όνειρο μιλάει για μια πυρηνική καταστροφή που προέρχεται από την έκρηξη κάποιων πυρηνικών εργοστασίων στο ηφαίστειο Φούτζι. Σκηνές πανικού με το πλήθος να τρέχει στους δρόμους φτάνοντας στο σημείο να πηδήξει στον ωκεανό μήπως και σωθεί. Στο χείλος του γκρεμού κοντοστέκονται ένας άνδρας, μια γυναίκα με τα δυο της παιδιά κι ένας πυρηνικός επιστήμονας ο οποίος εξηγεί για ποιο λόγο είναι μάταιη η φυγή προς τον ωκεανό κι αναλύει τα διαφορετικά χρώματα των ραδιενεργών αερίων καθώς και τους τρόπους που σκοτώνει το καθένα. Προτιμά όμως κι αυτός να πηδήξει στον ωκεανό και να πνιγεί παρά να βιώσει τον αργό βασανιστικό θάνατο της ραδιενέργειας. Στη συγκεκριμένη ιστορία συνταράζει η αγωνία της μάνας που σέρνει τα δύο παιδιά της για να τα σώσει. Όταν όμως συνειδητοποιεί πως δεν υπάρχει καμιά ελπίδα, αρχίζει ένα ξέσπασμα ενάντια στην εξουσία η οποία την πρόδωσε και την καταδίκασε σ’ αυτόν τον βασανιστικό θάνατο. Η τραγική της κατάσταση συσχετίζεται με την άγνοια των υπολοίπων ανθρώπων, οι οποίοι έχουν εναποθέσει την ασφάλειά τους στον κερδοσκοπικό τζόγο της κάθε εξουσίας χωρίς να γνωρίζουν ή να μη θέλουν να μάθουν πως το οποιοδήποτε “ατύχημα” θα τους οδηγήσει σε ένα φρικτό τέλος. Ο εφιάλτης ολοκληρώνεται με την απεγνωσμένη προσπάθεια του άνδρα να διώξει μακριά του το ραδιενεργό νέφος. Μάταια όμως καθώς η καταστροφή έχει επέλθει. Είναι η στιγμή που ο άνθρωπος συνειδητοποιεί το πόσο πολύ αδύναμος και τρωτός είναι.

Κι έτσι φτάνουμε στο έβδομο όνειρο το οποίο μας μεταφέρει σε ένα κρανίου τόπο που είναι αποτέλεσμα μιας πυρηνικής καταστροφής. Εδώ πια κυριαρχεί η διαστροφή της λεηλατημένης φύσης,. Η σφοδρή αντίδρασή της στο να διώξει κάθε ανθρώπινο μικρόβιο από πάνω της, μετατρέποντας τον πλανήτη σε μια επίγεια κόλαση όπου φυτρώνουν τεράστια φυτά και περιφέρονται δαίμονες που χωρίζονται σε ταξικές ομάδες ανάλογα με το πόσα κέρατα έχουν στο κεφάλι τους. Όμως το πρόβλημα των δαιμόνων δεν είναι μόνο τα κέρατα αλλά κι ο πόνος που τους προκαλούν κάθε βράδυ. Παρόλο που προτιμάνε το θάνατο, είναι καταδικασμένοι να ζουν σε μια βάναυση αθανασία. Όταν ο πρωταγωνιστής μαθαίνει πως αυτοί ήταν παλιά άνθρωποι, ρωτάει έναν δαίμονα που συναντά ποιοι απ’ τους ανθρώπους απέκτησαν το “προνόμιο” να φέρουν το μαρτυρικό κέρατο της αθανασίας, εκείνος του απαντά πως ήταν οι άνθρωποι της εξουσίας. Όλοι αυτοί που κυνηγώντας το δικό τους πολιτικό και οικονομικό όφελος, οδήγησαν την ανθρωπότητα στο θάνατο. Ο δαίμονας οδηγεί τον άνθρωπο στη κορυφή ενός λόφου όπου από κει γίνεται μάρτυρας μιας εφιαλτικής χορογραφίας δαιμόνων που ουρλιάζουν γύρω από δυο κατακόκκινες λίμνες. Μια παράσταση βγαλμένη από αρχαία ελληνική τραγωδία που σε παρασέρνει σε έναν πρωτόγνωρο ατέρμονο πόνο. Κι εκεί ο δαίμονας ρωτά τον άνθρωπο αν θέλει να βγάλει κι αυτός κέρατα, σπρώχνοντάς τον στην κατρακύλα της αιώνιας τιμωρίας, δείχνοντάς του μ’ αυτήν την κίνηση πως όλοι μας ευθυνόμαστε για την καταστροφή του πλανήτη μας.

Όμως ακόμη και σ’ αυτήν την ύστατη στιγμή που η ανθρωπότητα βρίσκεται στο χείλος του γκρεμού, υπάρχει ελπίδα, κάτι που παρουσιάζεται στο τελευταίο όνειρο της ταινίας. Έναν ύμνο για τη ζωή και τον πολιτισμό. Ο πρωταγωνιστής φτάνει σε ένα πανέμορφο χωριό που διατρέχεται από ένα ποτάμι μ’ αποτέλεσμα να χει αρκετούς υπέροχους νερόμυλους. Παντού η φύση οργιάζει με τα τραγούδια των πουλιών και το κελάρυσμα του νερού να ντύνουν τα υπέροχα τοπία. Σ’ αυτά τα πλάνα κυριαρχεί η αρμονία. Αρχικά ο πρωταγωνιστής συναντά μια παρέα παιδιών τα οποία εναποθέτουν λουλούδια σ’ ένα βράχο δίπλα στο ποτάμι, ενώ λίγο πιο πέρα βρίσκει έναν ηλικιωμένο που κατασκευάζει ένα μύλο. Όταν αρχίζει να τον ρωτάει για το χωριό θα διαπιστώσει πως βρίσκεται σε μια πρωτόγνωρη αναρχική κοινωνία όπου δεν υπάρχουν ονόματα, θρησκείες κι όργανα εξουσίας. Δεν υπάρχει εγκληματικότητα. Δεν χρησιμοποιούν ηλεκτρισμό και για καύσιμη ύλη έχουν τις κοπριές των ζώων. Όσο για το σύγχρονο τρόπο ζωής ο γέρος ανταπαντά πως οι επιστήμονες είναι έξυπνα μυαλά που έχουν κάνει πιο εύκολη τη ζωή των ανθρώπων αλλά παράλληλα μολύνουν τον αέρα και το νερό, και μαζί μ’ αυτά μολύνουν τις καρδιές της ανθρωπότητας. Αντιθέτως οι άνθρωποι του χωριού έχουν μνήμη κάτι που φανερώνεται ακόμη και με την κίνηση των παιδιών που αφήνουν λουλούδια στο σημείο που κάποιος ξένος είχε ξεψυχήσει κάποτε. Μπορεί να μη θυμούνται ποιος ήταν και γιατί πέθανε αλλά εξακολουθούν να αφήνουν ένα λουλούδι, καθώς ο πολιτισμός τους το επιβάλλει σαν μια άσκηση καθημερινής μνήμης. Το όνειρο αυτό ολοκληρώνεται με μια νεκρική πομπή που γίνεται μέσα σε γιορτινή ατμόσφαιρα. Απορημένος ο πρωταγωνιστής για την εύθυμη κηδεία, μαθαίνει από τον γέρο πως όταν τελειώνει μια πλήρης ζωή πρέπει να γιορτάζεται διότι σκοπός του κάθε ανθρώπου είναι να ζει αρμονικά, συμφιλιωμένος με τη φύση, αυτάρκης στα αποθέματα ενέργειας, προσπαθώντας να έχει μνήμη κι αντιλαμβανόμενος πως η ζωή έχει κάποιο όριο που χρειάζεται να το σέβονται όλοι.
Με αυτά τα υπέροχα λόγια του γέρου παρασύρθηκα κι εγώ στον εύθυμο χορό και με μια γλυκόπικρη αίσθηση παρακολούθησα τους τίτλους τέλους οι οποίοι δίνουν την εντύπωση πως ακόμη κι αυτοί είναι μια σκηνή του έργου, η οποία θα μπορούσε άνετα να χαρακτηριστεί σαν ένας ζωντανός ιμπρεσιονιστικός πίνακας, καθώς τα φύκια του ποταμού χορεύουν στο ρυθμό του ροής του νερού.
Τα «Όνειρα» είναι ένας σπάνιας ωριμότητας αριστούργημα όπου μπλέκονται τα όνειρα με την αχαλίνωτη φαντασία, τους λαϊκούς μύθους και τη σοφία που κουβαλούν οι γέροντες που επιμένουν να ζουν με σεβασμό κοντά στη φύση. Ο Ακίρα Κουροσάβα μέσα από οκτώ κινηματογραφικά ποιήματα μας προτρέπει να ονειρευόμαστε με τον πιο αληθινό τρόπο.

Βαθμολογία: 10/10

Γιώργος Χατζελενης – Laternative

Το άρθρο Αριστουργήματα του παρελθόντος: Dreams (1990) – από τον Γιώργο Χατζελενη εμφανίστηκε πρώτα στο Entropia Radio.

Οι καλύτερες ταινίες του 2019 – από τον Γιώργο Χατζελένη

Angie Insomniac — Fri, 10 Jan 2020 09:16:57 +0000

Δε περίμενα πως μετά από ένα άκρως απογοητευτικό ’18 θα ακολουθούσε μια πλούσια κινηματογραφική χρονιά. Ίσως θα πρεπε να το είχα υποψιαστεί καθώς η δική μου καλύτερη ταινία της περασμένης χρονιάς ήταν αυτή με την οποία έκανα ποδαρικό στις σκοτεινές αίθουσες της Αθήνας.
Παρόλα αυτά για τέταρτη συνεχόμενη χρονιά, απογοητεύτηκα οικτρά με το νικητή του Χρυσού Φοίνικα “Παράσιτα” (με δυσκολία το βαθμολογώ 3/10) και με το βραβευμένο με τη Χρυσή Άρκτο “Συνώνυμα” (έφυγα απηυδισμένος στο διάλειμμα της προβολής) ενώ το Πράσινο Βιβλίο που κέρδισε το όσκαρ καλύτερης ταινίας θα το χαρακτήριζα γλυκανάλατο καθώς κινήθηκε στα συνηθισμένα χολυγουντιανά πλαίσια (πιστεύω πως η Παρείσφρηση το άξιζε περισσότερο) και το βραβευμένο με τον Χρυσό Λέοντα “Joker” με απογοήτευσε σε ουσιώδεις λεπτομέρειες στις οποίες αν ο σκηνοθέτης Τοντ Φίλιπς δε λάκιζε θα πρόσφερε σίγουρα ένα αξιοπρόσεκτο έργο. Τέλος θέλω να ομολογήσω πως είδα και την πιο εμετική ταινία των τελευταίων χρόνων, τα “Άγρια Αγόρια” για την οποία δε θα θελα να προσθέσω τίποτα παραπάνω πέρα από τον επιεική χαρακτηρισμό “άθλια”.
Προσπερνώντας όμως τις απογοητευτικές βραβεύσεις, ομολογώ πως η χρονιά ήταν εντυπωσιακή κι αυτό φαίνεται στις βαθμολογήσεις των ταινιών που επέλεξα να τοποθετήσω στις δέκα καλύτερες ταινίες της χρονιάς που έφυγε. Επίσης είναι κρίμα να μην αναφερθώ έστω κι εδώ σε ταινίες που δεν τοποθέτησα στη δεκάδα αλλά θα άξιζε να τις δει κανείς όπως το τσέχικο “Εγώ η Όλγα“, το σλοβάκικο ο “Διερμηνέας” καθώς και το εξαιρετικό ρωσικό “Εξόριστος Συγγραφέας“. Κι αφού κατεύνασα τις ενοχές μου για τις παραπάνω προτάσεις, συνεχίζω με τις δέκα καλύτερες ταινίες της χρονιάς.

10. Μη χαμηλώνεις το βλέμμα

Η νέα ταινία του Φλόριαν Χένκελ φον Ντόνερσμαρκ ξεδιπλώνει την καλλιτεχνική πορεία του γνωστού Γερμανού καλλιτέχνη Γκέρχαρντ Ρίχτερ ενώ παράλληλα έχει μια ενδιαφέρουσα σπουδή στα καλλιτεχνικά κινήματα εκείνων των ημερών. Μάλιστα η στάση του σκηνοθέτη απέναντι στη καλλιτεχνική πρωτοπορία με βρίσκει απολύτως σύμφωνο. Στο “Μη Χαμηλώνεις το Βλέμμα” η Ιστορία και η Τέχνη συνυπάρχουν διαρκώς δείχνοντας το πόσο πολύ επηρεάζει η μια τη πορεία της άλλης. Μια κινηματογραφική προσπάθεια που έχουμε συναντήσει κι άλλες φορές, στις οποίες ξεδιπλώνεται ο κόσμος της Τέχνης έχοντας ως σημείο αναφοράς κάποιον καλλιτέχνη. Για μένα η συγκεκριμένη ταινία ανήκει σε ένα κινηματογραφικό είδος που έχει ένα αξιόλογο και πιστό κοινό.

Βαθμολογία 7/10

9. Ο Έκπτωτος

Να λοιπόν που τα τελευταία καλοκαίρια έχουν αποκτήσει ισπανικό αέρα καθώς έχουμε συνηθίσει το πέρασμα αξιόλογων παραγωγών της ιβηρικής χερσονήσου από τους θερινούς μας κινηματογράφους. Μετά το “Μικρό Νησί”, το “Κανείς δεν Μπορεί να μας Σώσει” και την “Οργή ενός Υπομονετικού Ανθρώπου” ήρθε κι η σειρά ενός ισπανικού πολιτικού θρίλερ να μας καθηλώσει στις όχι και τόσο βολικές καρέκλες των θερινών. Ο “Έκπτωτος” είναι ένα θρίλερ που έχει όλα όσα ζητάει ένας απαιτητικός θεατής αυτού του κινηματογραφικού είδους. Γρήγοροι ρυθμοί που δε σ’ αφήνουν λεπτό να πάρεις ανάσα, καλοδουλεμένες προσωπικότητες με τα τρωτά τους σημεία και υποβλητικά πλάνα που δένουν με αγχωτική μουσική. Η συγκεκριμένη ταινία με ενθουσίασε για αρκετούς λόγους. Πρώτα απ’ όλα ήταν οι εξαιρετικές ερμηνείες όλων των ηθοποιών και συγκεκριμένα του Αντόνιο ντε λα Τόρε που πλέον έχει γίνει γνωστή φυσιογνωμία στο ελληνικό κινηματογραφόφιλο κοινό. Επίσης τα γυρίσματα είναι καλοδουλεμένα αν και σε πολλά σημεία σου δίνουν την αίσθηση τηλεοπτικής παραγωγής. Οι διάλογοι δεν ανήκουν στο δυνατό σημείο της ταινίας αν κι εκεί που χρειάζονται να ειπωθούν κάποια λόγια, παίρνουν άριστα με τόνο. Ο “Έκπτωτος” είναι ένα διαχρονικό πολιτικό θρίλερ και θα παραμείνει όσο επιλέγουμε απατεώνες να διοικούν τους τόπους και τα κράτη μας. Δεν είναι τυχαίο πως μετά από τα πρώτα λεπτά της ταινίας είχα την αίσθηση πως παρακολουθούσα μια ελληνική υπόθεση. Εξάλλου η Ελλάδα δεν έχει να ζηλέψει την Ισπανία σε υποθέσεις σκανδάλων.

Βαθμολογία: 8/10

8. Η Στολή του Λοχαγού

Η Στολή του Στρατιώτη μπορεί να χαρακτηριστεί αντιπολεμική, θρίλερ, δράμα αλλά και μαύρη κωμωδία. Δε ξέρω ποιο να πρωτοδιαλέξω. Σίγουρα όμως μπορώ να πω πως είναι μία πετυχημένη μίξη όλων των παραπάνω ειδών που προσφέρουν μια εξαιρετική αφορμή για συζήτηση και προβληματισμό. Η ταινία περιγράφει με λιτό και σκληρό τρόπο το απάνθρωπο πρόσωπο του φασισμού αλλά και την αποκτήνωση του ανθρώπου όταν βρίσκεται σε θανάσιμο κίνδυνο. Με σταθερό ρυθμό παρουσιάζεται η αποσάθρωση κάθε νόμου και λογικής, παρομοιάζοντας την σήψη εκείνων των ημερών με την σημερινή πολιτική παρακμή όπου ο νεοφιλελευθερισμός κάνει τα στραβά μάτια, δίνοντας έδαφος στο ρίζωμα του φασισμού. Η δίκη παρωδία φανερώνει πως κάθε καθεστώς έχει ανάγκη τον φασισμό. Τον καμουφλάρει, τον κρύβει ή του αλλάζει όψη μόνο και μόνο για να τον διατηρήσει σε κάποια μελλοντική χρήση. Τέλος η ταινία φανερώνει την τρέλα που προκαλεί η εξουσία σε όσους την κατέχουν. Μια τρέλα που εντείνεται ανάλογα με την εξύψωση του κάθε ατόμου. Όσο πιο πάνω ανεβαίνει κανείς τόσο πιο πολύ χάνει τα λογικά του. Όπως ο νεαρός που μετατρέπεται μέσα σε μία στιγμή από απλός φαντάρος που έχει λιποτακτήσει σε σημαντικό λοχαγό που του έχει ανατεθεί μία μυστική αποστολή από τον ίδιο τον Χίτλερ. Κλείνοντας θα ήθελα να αναφερθώ στους ευφάνταστους τίτλους τέλους που έκαναν αρκετούς από τους θεατές να μείνουν στις θέσεις τους ως το τέλος. Ο φασισμός δεν νικήθηκε κι ούτε εξαφανίστηκε αλλά εξακολουθεί να περιφέρεται στις πόλεις μας. Ναι μεν ορατός αλλά δύσκολα αναγνωρίσιμος από ένα μεγάλο κομμάτι της κοινωνίας. Η συγκεκριμένη πρωτότυπη ιδέα προσθέτει επιπλέον πόντους σ’ αυτήν την ταινία.
Βαθμολογία: 8/10

7. Στην Πύλη της Αιωνιότητας

Έχουν γυριστεί αρκετές ταινίες για τη ζωή και το έργο του Βίνσεντ Βαν Γκογκ. Μια πλούσια συλλογή που προσφέρει μέσα από διαφορετικά πρίσματα την μοναδικότητα αυτής της προσωπικότητας. Από την αξεπέραστη ερμηνεία του Κέρκ Ντάγκλας το 1956 με την ταινία “Η ζωή ενός ανθρώπους” στον αριστουργηματικό ζωντανό πίνακα του “Loving Vincent” που απολαύσαμε πριν από δύο χρόνια στις κινηματογραφικές αίθουσες. Τι άλλο θα μπορούσαμε να δούμε λοιπόν για την μυθιστορηματική ζωή αυτού του ανθρώπου; Η απάντηση δίνεται στην τελευταία ταινία όπου ανακαλύπτουμε με ιδιαίτερη μαεστρία τον εσωτερικό κόσμο του Ολλανδού ζωγράφου. Ο σκηνοθέτης Τζούλιαν Σνάμπελ προσπαθεί με ένα άκρως πειραματικό τρόπο να προσεγγίσει τον τρόπο με τον οποίο ο Βαν Γκογκ έβλεπε κι ανέλυε τον κόσμο γύρω. Προσπερνώντας λοιπόν τις ιστορικές αναφορές που κάθε άλλη κινηματογραφική βιογραφία θα χε, η ταινία επικεντρώνεται στο άγχος του καλλιτέχνη κατά τη διάρκεια αναζήτησης πηγών έμπνευσης, στην επιθυμία του να δημιουργήσει και στην ανάγκη του να αλληλεπιδράσει με τους υπόλοιπους ανθρώπους. Η ταινία καταφέρνει επιτυχώς να περιγράψει την εικόνα του κόσμου μέσα από τα μάτια και την ψυχή του Βαν Γκογκ, φανερώνοντάς μας τα μονοπάτια που μόνος του περπάτησε για να καταφέρει εντέλει να δει την όψη της αιωνιότητας αντικρύζοντας τα ηλιοβασιλέματα και τα υπέροχα τοπία. Ένα χάρισμα μοναδικό που προσπάθησε να αιχμαλωτίσει μέσα από τους πίνακές του και να το δείξει στον κόσμο παρόλο που κανείς δεν μπορούσε τότε να το κατανοήσει. Γι’ αυτόν τον λόγο δεν έγινε αποδεκτός. Καθ’ όλη τη διάρκεια της ταινίας κυρίαρχο στοιχείο παραμένει η εικόνα κι ακολουθεί ο λόγος του ζωγράφου, ο οποίος σαν σκέψη έρχεται και ντύνει τη μεθυστική ατμόσφαιρα, ο οποίος λιτός κι ουσιώδης, σκιαγραφεί καλύτερα την προσωπικότητα του ζωγράφου. Παράλληλα η κίνηση της κάμερας είναι απότομη και κοφτή, σαν να αντιγράφει τις πινελιές του Βαν Γκογκ, ο οποίος επιθυμούσε να ζωγραφίζει με ένταση κι όχι με ηρεμία κι απαλότητα. Η Πύλης της Αιωνιότητας είναι μια ταινία που ξεφεύγει από τα συνηθισμένες βιογραφικές ταινίες. Από την μια γίνεται δυσνόητη και φλύαρη για μη εξοικειωμένο κοινό αλλά από την άλλη αναδεικνύει με τρυφερότητα την μαγεία της δημιουργίας που μόνο ένας ζωγράφος-σκηνοθέτης θα μπορούσε να προσφέρει.
Βαθμολογία: 8/10

6. Μια Προσωπική Ιστορία

Η προβολή της νέας ταινίας των αδελφών Πάολο και Βιτόριο Ταβιάνι ήταν μια από τις σημαντικότερες κινηματογραφικές στιγμές της χρονιάς. Το ότι είναι η τελευταία ταινία που γυρίζεται από τους δυο σπουδαίους Ιταλούς δημιουργούς, της δίνει περισσότερη αξία. Σημαντικό ρόλο στη σπάνια ομορφιά της ταινίας, έπαιξαν οι ταιριαστές ερμηνείες των ηθοποιών όπου επικρατεί ένας λιτός ρεαλισμός χωρίς ιδιαίτερες υπερβολές. Οι δυο σπουδαίοι Ιταλοί δημιουργοί εστιάζουν κυρίως στα βλέμματα των ηρώων και στις νευρικές κινήσεις των χεριών τους. Ο τρόπος που καπνίζει ο πρωταγωνιστής διαφέρει ανάλογα με τη συναισθηματική του έξαρση. Παρατηρώντας τις ερμηνείες των προσώπων δε ξέρεις που τελειώνει η μαεστρία των δημιουργών και που αρχίζει ο αυτοσχεδιασμός των ηθοποιών. Ένα στοιχείο που προσδίδει μια θεατρική διάθεση στο έργο. Το «Μια Προσωπική Ιστορία» είναι ένα μείγμα πολεμικού δράματος, ρομαντικής ιστορίας και πολιτικής ανάλυσης που όλα μαζί σχηματίζουν μια αυθεντική περιπέτεια στην καρδιά της Ιταλίας. Για μία ακόμη φορά οι Ταβιάνι βρίσκουν τον τρόπο να ενώσουν πτυχές της ιταλικής ιστορίας, μνήμες που έζησαν και γεγονότα που άκουσαν και διάβασαν και να τα παρουσιάσουν σε μια ελκυστική συναισθηματική διαδρομή όπου πολλές μικρές προσωπικές ιστορίες δημιουργούν την μεγάλη ιστορία ενός λαού. Ένας αέναος κύκλος γεμάτος συναισθηματικά αδιέξοδα και δύσκολες λύσεις, παρουσιάζοντας με άκρως γοητευτικό τρόπο τον αληθινό άθλο που λέμε ζωή. Η τελευταία ταινία των αδελφών Ταβιάνι είναι ο πιο γλυκόπικρος επίλογος που θα μπορούσαν να μας προσφέρουν. Βαθμολογία: 8/10

5. Το Πορτραίτο της Γυναίκας που Φλέγεται

Η νέα ταινία της Σελίν Σιαμά με μάγεψε απρόσμενα. Τα κάδρα είναι εκπληκτικά δίνοντας την αίσθηση πως παρατηρούμε φωτισμένες μορφές πινάκων του Ρούμπενς. Τα δωμάτια είναι άδεια έχοντας μόνο τα απαραίτητα στοιχεία που μπορούν να συνοδεύσουν τις παρουσίες των πρωταγωνιστριών, δημιουργώντας μια άψογη ισορροπία που σπάνια συναντάς σε κινηματογραφικά έργα. Τα χρώματα απαλά και ζεστά, σε υπνωτίζουν και σταματούν το χρόνο. Χάνεσαι μέσα στην άδεια έπαυλη κι ανασαίνεις στον ανοιχτό ορίζοντα της θάλασσας. Αισθάνεσαι τη δροσιά του κύματος που σκάει μπροστά σου κι ανασαίνεις ευλαβικά. Επίσης μου άρεσε πολύ που ο ανεκπλήρωτος έρωτας των γυναικών συσχετίζεται με τον μύθο του Ορφέα που χάνει την Ευρυδίκη του για πάντα. Διαβάζοντας την ιστορία οι δυο κοπέλες μαζί με την υπηρέτρια, δίνουν μια άλλη έννοια στον μύθο. Δε θεωρούν αδυναμία του Ορφέα το λάθος του να χάσει για πάντα την Ευρυδίκη αλλά επιθυμία του καθώς ο ήρωας επίλεξε τελικά να φυλάξει καλά μέσα στη μνήμη του την εικόνα της ερωμένης που είχε κάποτε. Η συναισθηματική φόρτιση της ιστορίας αυτής αλλά και του ανεκπλήρωτου έρωτα των δύο γυναικών δένει εξαιρετικά με το έργο Storm από τις Τέσσερις Εποχές του Βιβάλντι. Παίζουν οι νότες και πάλλονται τα εσώψυχά μας. Η ταινία μπορεί να συγκαταλεγεί απευθείας στις κλασικές διαχρονικές αξίες του ευρωπαϊκού κινηματογράφου. Οι εξαιρετικές ερμηνείες, οι υπέροχες φωτογραφίες, η ζωγραφική, η μουσική, τα κοντινά κάδρα στα μάτια και η έκφραση των προσώπων συνθέτουν ένα μοναδικό έργο τέχνης.
Βαθμολογία: 8/10

4. Ο Μπουνιουέλ στο Λαβύρινθο με τις Χελώνες

Ο “Μπουνιουέλ στο Λαβύρινθο με τις Χελώνες” είναι ένα animation ώριμο, ειλικρινές, αυστηρό, γλυκόπικρο και ουσιώδες. Είναι ένας ύμνος για την Τέχνη που έχει στραμμένη την προσοχή της στον άνθρωπο κι όχι στον ναρκισσισμό του κάθε καλλιτέχνη.Αυτό που επίσης με εντυπωσίασε από την ταινία ήταν τα πολύ όμορφα σχέδια που βασιζόντουσαν σε γήινα χρώματα και λιτές γραμμές. Μόνο τα όνειρα αποκτούσαν ένα πιο μουντό και ψυχρό χρώμα. Όπως επίσης βρήκα εκπληκτική την ιδέα να μπλέκουν τα πλάνα του ντοκιμαντέρ με τα σχέδια που παρουσίαζαν τις στιγμές των γυρισμάτων. Ήταν τρομερό το πόσο πολύ είχαν πετύχει τις μορφές των πραγματικών προσώπων. Τέλος, ομολογώ πως η μουσική του Arturo Cardelus είναι ότι πιο ονειρικό και ταξιδιάρικο έχω ακούσει τα τελευταία χρόνια στις σκοτεινές αίθουσες.

Βαθμολογία: 9/10

3. Οροσειρά των Ονείρων

Έχω επισημάνει πολλές φορές πως τα σπουδαιότερα έργα εισέρχονται ταπεινά κι αθόρυβα στις κινηματογραφικές αίθουσες. Το θεματολογικό ήθος αυτών των έργων που βασίζεται στην ειλικρινή δημιουργικότητα των σκηνοθετών τους, συμπυκνώνεται καθ’όλη τη διάρκεια προβολή τους χωρίς να χει την ανάγκη μαρκετίστικων τυμπανοκρουσιών. Κουβαλώντας ήδη το βραβείο καλύτερου ντοκιμαντέρ στο φεστιβάλ των Καννών, η νέα ταινία του πολυαγαπημένου Χιλιανού σκηνοθέτη Πατρίσιο Γκούζμαν έκανε το πέρασμά της από το φεστιβάλ Νύχτες Πρεμιέρας. Είχα την τύχη να το δω στη κατάμεστη αλλά άκρως σιωπηλή αίθουσα του Δαναού. Μέσα σε μιάμιση σχεδόν ώρα ένιωσα πως όλο το κοινό είχε μπει στην ίδια συναισθηματική έκσταση. Μία κατάσταση που μόνο ο Πατρίσιο Γκούζμαν μπορεί να προσφέρει με τον άρτιο δοκιμιακό του λόγου και την άκρως μαγευτική του φωνή, πλαισιωμένα και τα δύο με την ονειρική μουσική του συγκροτήματος Miranda y Tobar. Η συγκεκριμένη προβολή υπήρξε για μένα μία από τις σπάνιες στιγμές συναισθηματικής έκρηξη. Ένα σφίξιμο στο στήθος κι ένα κόμπο στο λαιμό που δε μ’ άφηναν να αναπνεύσω. Κι ενώ βούλιαζα στην αναπαυτική καρέκλα του κινηματογράφου, τα μάτια μου χανόντουσαν στα απέραντα τοπία των Άνδεων και το μυαλό μου άνοιγε ένα σωρό μικρές καταπακτές μέσα απ’τις οποίες ξεχυνόταν ένα σμήνος σκέψεων και συναισθημάτων. Η κατάσταση αυτή δεν προκλήθηκε αστραπιαία (αν και στο Νοσταλγώντας το Φως εντείνεται από τη πρώτη νότα της μουσικής), αλλά έρχεται με έναν αγνό κι ευγενικό τρόπο. Εκείνο το βράδυ στον Δαναό βρέθηκα απροετοίμαστος σ’ αυτό που θα ζούσα, κι αυτός είναι ένας σημαντικός λόγος που θεώρησα πως η συγκεκριμένη προβολή, μου έχει μείνει ήδη αξέχαστη.Για μένα η συγκεκριμένη συναρπαστική τριλογία κλείνει με μια ανεξέλεγκτη έκρηξη συναισθημάτων.

Βαθμολογία: 9/10

2. Πόνος και Δόξα

Η τελευταία ταινία του Πέδρο Αλμοδοβάρ είναι ένας ύμνος για τις μνήμες των παιδικών μας χρόνων που σβήνουν απαλά. Ξεθωριάζουν και γίνονται πιο λαμπρές προκαλώντας μας έναν ελαφρύ πόνο στο στήθος κάθε φορά που ανατρέχουμε σ’ αυτές. Επίσης είναι ένας καημός για τις κουβέντες που δε καταφέραμε ποτέ να κάνουμε με τους γονείς μας. Αυτά τα μυστικά που δεν ειπώθηκαν ποτέ και με τον καιρό έγιναν βαρίδια στη ψυχή του καθενός. Είναι ένα μοιρολόι για τους έρωτες που περνούν, στιγματίζουν κι έπειτα χάνονται αφήνοντας ένα γλυκό πόνο στη καρδιά. Μία λυρική σπονδή στη συμφιλίωση μας με τα φαντάσματα του παρελθόντος. Όσον αφορά τον Αντόνιο Μπαντέρας, θεωρώ πως ήταν η καλύτερη ερμηνεία στην οποία των έχω παρακολουθήσει. Σοβαρός, μαζεμένος, ανασφαλής, γοητευτικός, ώριμος, αυτοκαταστροφικός, ειλικρινής και συναισθηματικός. Σε κάθε πλάνο ανταποκρινόταν εκπληκτικά. Ήταν απίστευτα πειστικός στις σκηνές που ήταν μαστουρωμένος. Ένιωθες έντονα το πνίξιμό του σε κάθε συναισθηματική έξαρση. Άκρως ανθρώπινη και συγκινητική η συνάντηση με τον πρώην εραστή του. Οι ανθρώπινες σκέψεις, το ζεστό ενδιαφέρον, ο φόβος της ερωτικής απάρνησης όλα αυτά συσσωρευμένα σε μικρές μισοσκότεινες στιγμές όπου οι φωνές ακούγονται ως ψίθυροι και τα συναισθήματα αναβλύζουν ανεξέλεγκτα μέσα από τα βλέμματα. Και φυσικά δε μπορώ να παραβλέψω την ονειρική μουσική του Alberto Iglesias. Αυτή η παρόμοια μελωδία που με στοιχειώνει από το αριστουργηματικό “Όλα για τη Μητέρα μου”. Μία μουσική που την έχω συνδυάσει με τους άδειους νυχτερινούς δρόμους των μεγαλουπόλεων, με τα σκοτεινά δωμάτια των διαμερισμάτων όπου οι μορφές και τα αντικείμενα φωτίζονται από τους στύλους του δρόμου και τα διερχόμενα αυτοκίνητα.
Βαθμολογία: 9/10

1. Άγρια Αχλαδιά

Η Άγρια Αχλαδιά είναι ένα ακόμη συγκλονιστικό έργο που συνεχίζει επάξια την εκπληκτική κληρονομία που έχουν αφήσει το “Κάποτε στην Ανατολία” και η λατρεμένη “Χειμερία Νάρκη”.Αυτή τη φορά, ο Νουρί Μπιλγκέ Τσεϊλάν μας ταξιδεύει στους άγνωστους κι άγριους τόπους του Τσανάκκαλε. Στα ξεχασμένα ορεινά χωριά των Δαρδανελλίων όπου επιστρέφει ο νεαρός Σινάν μετά τις σπουδές του. Έχοντας φύγει λίγα χρόνια από τους συντηρητικούς κι ασφυκτικούς κοινωνικούς κύκλους της κλειστής κοινωνίας των μικρών πόλεων, συνειδητοποιεί πως η θέση του δεν βρίσκεται εκεί. Νιώθει ξένος μέσα στο σπίτι του και στις παιδικές του παρέες. Αφήνει πίσω του παλιούς παιδικούς φίλους κι ανολοκλήρωτους έρωτες και περιφέρεται ανάμεσα στην πόλη και στο χωριό των γονιών του αναζητώντας κάτι που ακόμη κι ο ίδιος δεν έχει ακόμα προσδιορίσει. Ο Σινάν εκπροσωπεί επάξια τη νέα γενιά που θέλει να αλλάξει τον κόσμο αλλά φοβάται να αλλάξει τον εαυτό της. Αποτραβηγμένη από τα βαρίδια του παρελθόντος φοβάται να κάνει το επόμενο βήμα προς το μέλλον διότι δεν έχει μάθει να παίρνει αποφάσεις, να αγωνίζεται, να κυνηγά το όνειρο αλλά και να αποδέχεται με θάρρος την ευθύνη των πράξεων της. Μια γενιά που βουλιάζει μες στην ανασφάλεια και την ανόητη αντίδραση. Μια γενιά που έχει εγκλωβιστεί στο σκοτεινό παρόν μας και θα εξαφανιστεί μεμιάς όταν περάσει από τη μια στιγμή στην άλλη στο παρελθόν. Η οικογένεια του Σινάν είναι το αδιάφορο βλέμμα της κοινωνίας που έχει μάθει να κρίνει αλλά όχι να κρίνεται. Του συνόλου που κρύβει τα λάθη του ρίχνοντας τις ευθύνες στους αδύναμους. Κι ο πατέρας συμβολίζει το αγνό παρελθόν που σβήνει μες στην ταπεινότητά του, με βλέμμα θλιμμένο καθώς η αξιοπρέπεια που κουβαλά δεν του επιτρέπει να ζητήσει βοήθεια επιβίωσης. Παραμένει ακόμα ορατός μόνο σε όσους μπορούν να δουν κι όσους προλάβουν να δουν πριν το παρελθόν σβήσει οριστικά. Ο Σινάν είναι η Τουρκία αλλά κι η Ελλάδα που έχουν εγκλωβιστεί σε ένα πλούσια φορτωμένο παρελθόν και δεν μπορούν να ανοίξουν τα φτερά τους προς ένα καλύτερο μέλλον. Εγκλωβίζονται και μένουν στάσιμοι κάτι που οδηγεί σε καθεστωτικές καταστάσεις. Η αδιαφορία, η νευρικότητα, η πνευματική νέκρωση κι η οργή είναι καταστάσεις που επισπεύδουν τον ερχόμενο σκοταδισμό. Ο Νουρί Μπιλγκέ Τσεϊλάν μας προσφέρει ένα ακόμη αριστούργημα με πλάνα που μαγεύουν όπου μπλέκονται υπέροχα γήινα χρώματα μέσα στη γαλήνη που μόνο η φύση μπορεί να προσφέρει ενώ η ατμόσφαιρα ντύνεται υπέροχα με τη μυσταγωγική μουσική του Μπαχ. Η κινηματογράφησή του παραμένει η ίδια ενώ οι επιρροές του από Ταρκόφσκι, Αντονιόνι κι Αγγελόπουλο εξακολουθούν να είναι εμφανείς σε κάθε του πλάνο. Ένα ακόμη στοιχείο που με εντυπωσιάζει στο συγκεκριμένο σκηνοθέτη είναι οι επιλογές των ηθοποιών. Όλοι δένουν απόλυτα με τους ρόλους τους προσφέροντας αξεπέραστες ερμηνείες. Στη συγκεκριμένη ταινία λάτρεψα τον ρόλο του πατέρα. Η νέα ταινία του πολυαγαπημένου Τούρκου δημιουργού όχι μόνο ικανοποίησε τις προσδοκίες μου αλλά μου πρόσφερε έναν υπέροχο θησαυρό σκέψεων μέσα από ένα τρίωρο περίπατο στα μονοπάτια του Τσανάκκαλε συντροφιά με επίκαιρους και διαχρονικούς προβληματισμούς κι όνειρα που σπανίως υλοποιούνται όταν κανείς δεν τα πιστεύει και δεν επιδιώκει να τα πραγματοποιήσει. Η Άγρια Αχλαδιά είναι ένα ακόμη αριστούργημα που δυσκολεύομαι να αναλύσω διότι θέλω τόσα να πω κι άλλα τόσα να γράψω. Είναι όμως μια ταινία στην οποία εύκολα και με μεγάλη ευχαρίστηση βυθίστηκα μέσα της κι έζησα την κάθε στιγμή που μου πρόσφερε. Για μένα είναι σίγουρα η καλύτερη ταινία της χρονιάς που μόλις ξεκίνησε.
Βαθμολογία: 9/10

Γιώργος Χατζελένης – Laternative

Το άρθρο Οι καλύτερες ταινίες του 2019 – από τον Γιώργο Χατζελένη εμφανίστηκε πρώτα στο Entropia Radio.

Αριστουργήματα του παρελθόντος: Χάος (1984)

Angie Insomniac — Sat, 13 Oct 2018 09:04:12 +0000

Ανακάλυψα την κινηματογραφική πορεία των αδελφών Ταβιάνι ανάποδα, μιας και η πρώτη τους ταινία που είδα ήταν το εξαιρετικό “Ο Καίσαρας Πρέπει να Πεθάνει” στον κινηματογράφο Άστυ. Εκείνη τη χρονιά έκανα αρκετές ενθουσιώδεις συζητήσεις για τη συγκεκριμένη ταινία. Όμως σε κουβέντες που είχα με κινηματογραφόφιλους μεγαλύτερης ηλικίας, συναντούσα μία ελαφριά απογοήτευση. Σχεδόν όλοι μου έλεγαν πως είχαν λατρέψει τους αδελφούς Ταβίανι μέσα από τα αξεπέραστα αριστουργήματα τους που πλέον δε μπορούν ούτε οι ίδιοι να εγγίσουν. Έπρεπε να περάσουν αρκετά χρόνια για να συμφωνήσω με την άποψη αυτή. Αυτό όμως που δε περίμενα ήταν να συγκλονιστώ τόσο πολύ από το σημαντικότερό τους έργο, το “Χάος”, το οποίο προκάλεσε μία απρόσμενη κι ανεξέλεγκτη εσωτερική δίνη.

Το “Χάος” είναι μία σπονδυλωτή ταινία πέντε διαφορετικών ιστοριών βασισμένων σε διηγήματα του Λουίτζι Πιραντέλλο. Με φόντο την άγρια ομορφιά της Σικελίας, παρακολουθούμε τον μόχθο και το δράμα κάποιων προσώπων που προσπαθούν να βρουν τα πατήματά τους και τον ρόλο τους στη ζωή. Μία μάνα προσπαθεί επίμονα δεκατέσσερα χρόνια να επικοινωνήσει με τους δυο γιους της που βρίσκονται μετανάστες στην Αμερική ενώ την ίδια στιγμή δεν αποδέχεται τον άλλο της γιο που βρίσκεται ακόμη στη Σικελία. Στη συνέχεια συναντάμε έναν νεαρό που κρύβει το περίεργο μυστικό του φοβούμενος πως δε θα βρει νύφη, μέχρι που παντρεύεται κι αποκαλύπτεται η κρυφή του πλευρά. Έπειτα ένας πλούσιος γαιοκτήμονας παγιδεύεται μες στη μισαλλοδοξία και την απληστία του, δυο ανθρώπινες αδυναμίες που εκφράζονται με τη μορφή ενός μεγάλου πιθαριού. Την ίδια περίοδο, ένα χωριό αναζητά τη δικιά του αξιοπρέπεια στο θάνατο αλλά και σο δικαίωμα να ριζώσει στα εδάφη που ανήκουν σ’ έναν φεουδάρχη. Και τέλος ο επίλογος με τη συγκλονιστική συνάντηση του συγγραφέα με την νεκρή του μάνα.

Ας τα πιάσουμε όμως όλα με τη σειρά. Η ταινία ξεκινάει με μία παγανιστική σκηνή στην ύπαιθρο της Σικελίας. Μία παρέα ανδρών βρίσκουν σε μια φωλιά ένα αρσενικό κοράκι να κλωσάει τα αυγά, κάτι που προκαλεί το χλευασμό τους. Αποφασίζουν να το τιμωρήσουν με έναν βάρβαρο τρόπο, στοχεύοντας το με τα αυγά που κλωσούσε. Ένας όμως από την παρέα το αφήνει ξανά ελεύθερο, αφού πρώτα του κρεμάσει ένα κουδούνι στο λαιμό. Από εκείνη τη στιγμή κι έπειτα, το κοράκι αποκτά έναν άλλο ρόλο καθώς μετατρέπεται σε καθοδηγητή που μας πηγαίνει από την μία ιστορία στην άλλη και μας πετάει από χωριό σε χωριό για να συναντήσουμε τα δράματα των ανθρώπων. Ένας ηθικός τιμωρός που επιδιώκει να ξεγυμνώσει τις αδυναμίες των ανθρώπων.

Όσο σκληρό είναι το ξεκίνημα της ταινίας, τόσο σκληρή είναι κι η πρώτη ιστορία. Στο ρόλο της μάνας συναντάμε μία μορφή επιβλητική και δυναμική. Μία γυναίκα που έζησε τη δική της τραγωδία κι αγωνίστηκε τόσο για τη δική της επιβίωση όσο και των παιδιών της. Όμως τα δυο της αγόρια παίρνουν το δρόμο της ξενιτιάς κι εκείνη για δεκατέσσερα χρόνια τους στέλνει το ίδιο γράμμα που υπαγορεύει σε μία συγχωριανή της να το γράψει. Το μεγάλο της παράπονο είναι πως οι γιοί της την έχουν ξεχάσει. Η γυναίκα όμως που της γράφει τα γράμματα είναι κι αυτή αναλφάβητη και γεμίζει τις σελίδες με ορνιθοσκαλίσματα. Όταν η μητέρα μαθαίνει για την απατεωνιά της, κατακλύζεται από χαρά διότι βρίσκει ένα βάσιμο λόγο για τον οποίον δεν έχει λάβει τόσα χρόνια γράμμα από την Αμερική.

Η ιστορία εξελίσσεται στη μέση ενός άδειου υπαίθριου δρόμου. Εκεί συναντάμε τον πόνο του χωρισμού και της απώλειας. Κουβέντες λιτές και ταπεινές αλλά πλούσιες σε συναισθήματα και συμβουλές. Ζευγάρια που χωρίζονται και γονείς που αποχαιρετούν τα παιδιά τους. Και μέσα εκεί ανακαλύπτουμε το μυστικό της μάνας και της ύπαρξης ενός ακόμη γιου, τον οποίον δε θέλει να βλέπει. Η ιστορία που κουβαλά γίνεται αμέσως και δικό μας βάρος. Το διακριτικό κλάμα του άλλου γιου δεν είναι τίποτα παραπάνω από την επιβεβαίωση πως κάποιες φορές η ιστορία γίνεται άδικη γι’ αρκετούς ανθρώπους που δε φέρουν καμία απολύτως ευθύνη.

Επίσης μου άρεσε πολύ η επίδραση των μεγάλων ιστορικών γεγονότων της Ιταλίας (Γκαριμπάλντι) με την μικρή ιστορία της μητέρας. Εκπληκτική η Μαργκαρίτα Λοζάνο στο ρόλο της μητέρας.

Οι άλλες δυο αφηγήσεις που ακολουθούν είναι πιο ανάλαφρες. Ο “Φεγγαροχτυπημένος” μου άρεσε περισσότερο καθώς ήταν ένα ποίημα πόνου για τους απαγορευμένους έρωτες. Παράλληλα με εντυπωσίασαν ο εσωτερικός χώρος του σπιτιού με τον υπέροχο φωτισμό που τόνιζε έντονα τις μορφές αλλά κι ο θεατρικός μονόλογος του ήρωα, ο οποίος κάθεται στο κέντρο της έρημης πλατείας κι εξιστορεί με έναν άκρως συγκινητικό και λυρικό τρόπο την ασθένειά του. Η επιληψία που του προκαλεί η πανσέληνος, υποδηλώνει την ανεξέλεγκτη επίδραση της φύσης στον ανθρώπινο νου. Μία εξαιρετική σπονδή στον παγανισμό που έχουμε πλέον ξεχάσει καθώς το σημερινό αστικό τοπίο έχει αποκόψει τον άνθρωπο από τη φύση. Κερδίζει γρήγορα τη συμπάθειά μας ο φεγγαροχτυπημένος Κλαούντιο Μπιγκάγκλι.

Η τρίτη ιστορία δεν με ενθουσίασε ιδιαίτερα παρ’ όλο που είχε μία έντονη σουρεαλιστική αύρα. Ένας πλούσιος γαιοκτήμονας αγοράζει ένα τεράστιο πιθάρι για να αποθηκεύσει το λάδι της χρονιάς. Όμως κάποιος του το σπάει. Αμέσως ζητάει τη βοήθεια ενός φημισμένου τεχνίτη. Οι δυο αυτές προσωπικότητες θα ρθουν σε μεγάλη ρήξη με μεγάλο ηττημένο τον πλούσιο.

Το “Ρεκβιέμ” είναι η τέταρτη στη σειρά ιστορία που αναφέρεται στις δύσκολες συνθήκες μιας άναρχης κοινότητας λίγα χιλιόμετρα πιο έξω από τη πρωτεύουσα ενός συμπλέγματος χωριών στη νότια Σικελία, την Ραγκούσα. Ένας πατέρας κατηφορίζει τα απότομα κατσάβραχα του τοπίου κουβαλώντας το φέρετρο του νεογέννητου παιδιού του για να το θάψεί στο νεκροταφείο της Ραγκούσα. Λίγους μήνες αργότερα, οι χωρικοί ξεσηκώνονται κι απαιτούν το δικό τους κοιμητήριο. Ο φεουδάρχης της περιοχής αρνείται την επιθυμία τους αυτή διότι φοβάται πως μ’ αυτόν τον τρόπο οι “βάρβαροι” θα ριζώσουν στα χωράφια του. Το κράτος παίρνει το μέρος του κεφαλαίου αδιαφορώντας για την προστασία του ήθους και της αξιοπρέπειας μιας χούφτας ανθρώπων. Κατά την επιστροφή στο χωριό, παρατηρούμε την αγνή αγάπη των ανθρώπων απέναντι στη φύση αλλά και την αποτελεσματικότητα του πείσματος σε κάθε αγώνα δικαίου.

Και τέλος έχουμε το εκπληκτικό επίλογο, όπου ο συγγραφέας επιστρέφει στο πατρικό του μετά από πολλά χρόνια. Ο θάνατος της μητέρας του θα τον αναγκάσει να επισκεφθεί τις ρίζες του. Το γαλήνιο σπίτι και τα τεράστια λεμόνια που εισχωρούν από κάθε παράθυρο, θα του ανασύρουν μνήμες του παρελθόντος. Το άδειο σαλόνι γεμίζει από την συγκινητική μελωδία “Cavatina L’ho perduta” του Μότσαρτ κι αμέσως ξεκινάει ένας ποιητικός διάλογος με το πνεύμα της μητέρας του. Εκείνη τη στιγμή βρίσκει την ύστατη ευκαιρία να της εξωτερικεύσει τους φόβους του για τη μνήμη και το θάνατο. Τα λόγια που ακούγονται έχουν μια σπάνια ζεστασιά. Η συγκίνηση κορυφώνεται όταν ο συγγραφέας εξηγεί στην μητέρα του τον λόγο που κλαίει. Πονάει που εκείνη δε μπορεί να τον σκέφτεται πια. Η μητέρα του τον αναιρεί με έναν άκρως οικείο τρόπο “αυτά που μου λες δεν τα καταλαβαίνω” και τον συμβουλεύει να “μάθει να βλέπει τα πράγματα με τα μάτια αυτών που δεν μπορούν να δουν πια…”.

Λίγο πριν κλείσουν τη κουβέντα τους, ζητάει από την μητέρα του να του περιγράψει τον ξεριζωμό της οικογένειάς της, φανερώνοντας την άγνωστη ανάγκη να αναζητούμε τις ρίζες μας αφού πρώτα έχουμε αποκοπεί απ’ αυτές. Παρ’ όλα αυτά η δύναμη της μνήμης εξακολουθεί να συγκινεί. Το να σκεφτόμαστε τους γονείς μας ως νέους, είναι ένας τρόπος απελευθέρωσης. Αναγνωρίζουμε και συγχωρούμε τις αδυναμίες τους και βουρκώνουμε στη σκέψη πως κάποτε κι εκείνοι υπήρξαν παιδιά. Κι εκεί είναι που ανοίγουμε τα χέρια και βουτάμε στη μαγεία και στα πλούτη των ανοιχτών οριζόντων. Εκπληκτικός για μία ακόμη φορά στο ρόλο του ο Όμερο Αντονούτι.

Και οι πέντε ιστορίες αναπτύσσονται με αρχή, μέση και τέλος. Ο ρεαλισμός συνδυάζεται μαγικά με ποιητικές αποχρώσεις. Η προσθήκη του φανταστικού στην πραγματικότητα δίνεται με εντελώς νατουραλιστικό κινηματογραφικό τρόπο ενώ το σικελικό τοπίο αναδεικνύεται με εκπληκτικά πλάνα. Εντυπωσιάστηκα με τις λήψεις από ψηλά και συγκινήθηκα με τα πλάνα από το υπέροχο χωριό Ραγκούσα που είχα την τύχη να επισκεφθώ πέρσι. Οι χαρακτήρες και οι ιστορίες που παρουσιάζονται δένουν εντυπωσιακά με το άγριο τοπίο της Σικελίας. Κι όλα αυτά ντύνονται εξαιρετικά με την μουσική του Νίκολα Πιοβάνι.
Θα αποφύγω να κλείσω αυτήν την ανάρτηση με το συνηθισμένο τρόπο “αναζητήστε τη”, “μη τη χάσετε” κ.ο.κ., κι αυτό διότι θέλω να τονίσω κάτι που ζω σπάνια. Το “Χάος” κατάφερε να βγάλω μέσα σε τρεις ώρες ότι με βάραινε εσωτερικά. Ο διάλογος της νεκρής μάνας με τον γιο της, υπήρξε η σπίθα μιας ανεξέλεγκτης έκρηξης του δικού μου χάους. Ένα ξέσπασμα που μ’ έκανε να νιώσω καλύτερα. Θα μπορούσα κάλλιστα να χαρακτηρίσω την ταινία ως ένα υπέρτατο γιατρικό του συναισθηματικού και ψυχικού μας κόσμου.

Βαθμολογία: 10/10

Γιώργος Χατζελένης – Laternative

Το άρθρο Αριστουργήματα του παρελθόντος: Χάος (1984) εμφανίστηκε πρώτα στο Entropia Radio.

Αριστουργήματα του παρελθόντος: Ένας Άνδρας και μια Γυναίκα (1966)

Angie Insomniac — Tue, 11 Sep 2018 08:02:08 +0000

Είναι γεγονός πως ο ρομαντισμός στην κινηματογραφική σκηνή έχει πλέον ξεφτίσει. Η εμπορευματοποίηση των συναισθημάτων, οι συχνές επαναλήψεις των σεναρίων κι οι χαμηλής ποιότητας ερμηνείες, ίσως να είναι κάποιοι από τους παράγοντες που οι σημερινές ρομαντικές ταινίες είναι ολίγον βαρετές κι ανούσιες. Γι’ αυτό τον λόγο όταν αναζητάμε τον πραγματικό ρομαντισμό σε ταινίες που ξεχειλίζουν από συναισθήματα κι όμορφες εικόνες, δεν έχουμε άλλη επιλογή από το να ανατρέξουμε σε αριστουργήματα προηγούμενων δεκαετιών. Ένα από τα αξεπέραστα διαμάντια αυτού του είδους είναι το “Ένας Άνδρας και μία Γυναίκα” του Κλοντ Λελούς με το εκπληκτικό ερμηνευτικό ζευγάρι της Ανούκ Αϊμέ και του Ζαν Λουί Τρεντινιάν. Δεν είναι εξάλλου τυχαίο πως εκτός από τον Χρυσό Φοίνικα του φεστιβάλ Καννών, κέρδισε και το Όσκαρ Καλύτερης Ξενόγλωσσης Ταινίας και Καλύτερου Σεναρίου καθώς και την Χρυσή Σφαίρα Ξενόγλωσσης Ταινίας κι ο Τρεντινιάν πήρε “συγχωροχάρτι” για τη συμμετοχή του στον πόλεμο της Αλγερίας.

Η ιστορία αναφέρεται σε δυο γονείς που γνωρίζονται καθώς επιστρέφουν στο Παρίσι, αφού πρώτα άφησαν τα παιδιά τους σε ένα εσώκλειστο σχολείο. Στη διαδρομή επικρατεί μία σιωπηλή αμηχανία, την οποία προσπαθούν να σπάσουν με μουσική, χαμόγελα κι αερολογίες. Το φλερτ δείχνει τόσο αληθινό που νιώθουμε πως είμαστε παρόντες σε ένα πραγματικό συμβάν, ενισχύοντας μ’ αυτόν τον τρόπο η ηδονοβλεπτική μας διάθεση. Με μία αφορμή αρχίζουν να ανοίγονται ο ένας στον άλλον. Η Αν είναι βοηθός σκηνοθέτη και υπήρξε παντρεμένη με έναν κασκαντέρ, ο οποίος σκοτώθηκε σε κάποια γυρίσματα. Τον περιγράφει ως τον ιδανικότερο σύζυγο που θα μπορούσε να χε μια γυναίκα. Από την άλλη ο Ζαν Λουί είναι οδηγός αγώνων, του οποίου η γυναίκα αυτοκτόνησε μετά από ένα σοβαρό ατύχημα που είχε σε έναν αγώνα. Η κοινή τους μοίρα θα τους φέρει πιο κοντά. Οι όμορφες στιγμές που θα ακολουθήσουν με περιπάτους στην παραλία και βόλτες με το αμάξι θα δυναμώσουν τα συναισθήματά τους. Όταν όμως επιχειρήσουν να κάνουν το επόμενο βήμα, θα αναδυθούν τα φαντάσματα του παρελθόντος, φέρνοντάς τους σε δύσκολη κατάσταση και σε αποφάσεις ρίσκου

Η αγνότητα της ταινίας την οδηγεί σε μία έκρηξη πρωταρχικών συναισθημάτων. Η γυναίκα εκφράζει την ισχυρή πίστη σε μια ιδανική αγάπη ενώ ο άνδρας είναι το σύμβολο του ορμητισμού και της πρωτοβουλίας. Ο ίδιος επιδιώκει να αποκοπεί από το παρελθόν που τον πονάει αναζητώντας ένα αύριο πιο όμορφο. “Είναι παρανοϊκό να διώχνεις μακριά την ευτυχία” λέει σε κάποια σκηνή, προκαλώντας μου ένα πρωτόγνωρο μούδιασμα στα άκρα.

Όμως στη πορεία γίνεται μία αντιστροφή των ρόλων. Η γυναίκα παίρνει την πρωτοβουλία εκφράζοντας τα συναισθήματά της με τον άνδρα να κρατάει το κατάλληλο κλειδί που θα την ξεκλειδώσει από τα φαντάσματα του παρελθόντος. Το αιώνιο παιχνίδι του αρσενικού με το θηλυκό. Η γυναίκα προσκαλεί κι αποτραβιέται κι ο άνδρας προσπαθεί να λύσει τον γρίφο με απώτερο σκοπό να πάρει την κατάσταση στα χέρια του.

Πιστεύω πως οι δυο ηθοποιοί ήταν η καλύτερη επιλογή που θα μπορούσε να χει ο σκηνοθέτης. Η Ανούκ Αϊμέ παίρνει άριστα σ’ ένα εκπληκτικό παιχνίδι βλεμμάτων. Τα μάτια της εκπέμπουν μια σπάνια γοητεία και παράλληλα αφήνουν να ξεγλιστρήσει μια βουβή θλίψη. Θέλει να ξεφύγει αλλά το παρελθόν δεν την αφήνει. Γνωρίζει την αδυναμία της στο να πάρει ριζικές αποφάσεις και με τη στάση της ζητά ένα χέρι βοήθειας που θα την γυρίσει ξανά στη χαμένη της ευτυχία.

Από την άλλη ο Ζαν Λουί ζει έχοντας ως βάρος την αυτοκτονία της γυναίκας του. Εξακολουθεί να τρέχει στους αγώνες, προσπαθώντας να αποφύγει τις Ερινύες που τον κυνηγούν. Έχει αποδεχτεί το παρελθόν του κι έχει προχωρήσει μπροστά αλλά δυστυχώς τίποτα δεν τον καλύπτει. Μέσα από τη κουβέντα γνωριμίας που έχει με την Αν μου δίνει την εντύπωση πως περισσότερο τον προκαλεί η σκέψη να ξεπεράσει την εικόνα που έχει η συμπρωταγωνίστριά του για τον πρώην άνδρα της περισσότερο από το να κερδίσει την ίδια. Τα πραγματικά συναισθήματα που έχει για την Αν, τα αντιλαμβάνεται όταν φτάνουν στο ερωτικό τους αδιέξοδο. Κι εκεί είναι που συνειδητοποιεί πως η Αν είναι η σημαντικότερη κούρσα αγώνων που οφείλει να κερδίσει. Μία κούρσα μεταξύ ενός οχήματος κι ενός τραίνου. Δυο πονεμένες καρδιές πάνω σε δυο διαφορετικές παράλληλες γραμμές που πρέπει να ενωθούν.

Πέρα όμως από τους δυο πρωταγωνιστές, η ταινία κερδίζει τις καλύτερες εντυπώσεις από την μαεστρία του σκηνοθέτη Κλοντ Λελούς. Πρώτα απ’ όλα οι εναλλαγές από ασπρόμαυρο σε έγχρωμο προκαλούν μία σύγχυση συναισθημάτων. Μία δίνη που χορεύει στους ρυθμούς της υπέροχης μουσικής, αναμένοντας το φινάλε της ταινίας όπου τινάζονται σαν πίδακας. Tα πλάνα είναι αριστοτεχνικά στημένα. Σαν μία έκθεση κινούμενων φωτογραφιών και πορτρέτων.

Η πιο όμορφη σκηνή κι ίσως μια από τις ομορφότερες που έχω δει στον κινηματογράφο, είναι το περίεργο βάδισμα του σκύλου και του κυρίου του στην παραλία. Μία σκηνή που είναι λες κι έχει βγει από ένα υπέροχο όνειρο που δε θες να τελειώσει.

Με έξυπνο τρόπο απλώνει ένα πέπλο ομίχλης στα πλάνα του. Άλλες φορές η βροχή κι άλλες το αγιάζι που αποκόβουν τους κεντρικούς ήρωες από τους ανθρώπους γύρω τους. Μόνο αυτοί οι δυο και τα παιδιά τους στον κόσμο αυτόν. Ο απόλυτος κι αναπάντεχος έρωτας που τυφλώνει.

Ο σκηνοθέτης μαζί με τους υπόλοιπους συντελεστές της ταινίας κατάφεραν να προσφέρουν μία ερωτική ιστορία με αρκετά ευφυή τρόπο, κάτι που φαίνεται με την διαχρονικότητά της σήμερα. Ζωντανά συναισθήματα και πλούσια πλάνα που απέχουν πολύ από τα σημερινά στεγνά ρομάντζα. Ακόμη και το μουσικό θέμα της ταινίας παραμένει μέχρι σήμερα δυνατό και πολυχρησιμοποιημένο σε ρομαντικές σκηνές ταινιών.
Η ταινία είναι μια υπέροχη, νοσταλγική και δροσερή κινηματογραφική εμπειρία που ταιριάζει απόλυτα με τη φθινοπωρινή αύρα που σιγά σιγά κυριαρχεί στην καθημερινότητά μας.

Βαθμολογία: 8/10

Γιώργος Χατζελένης – Laternative

Το άρθρο Αριστουργήματα του παρελθόντος: Ένας Άνδρας και μια Γυναίκα (1966) εμφανίστηκε πρώτα στο Entropia Radio.

Αριστουργήματα του παρελθόντος: Θάνατος στη Βενετία (1971) – από τον Γιώργο Χατζελενη

Angie Insomniac — Wed, 14 Feb 2018 10:28:09 +0000

Πρόσφατα έπεσε στα χέρια μου το βιβλίο του Τόμας Μάνν, “Θάνατος στη Βενετία” το οποίο και ξεκίνησα να διαβάζω γνωρίζοντας ήδη την ύπαρξη της ταινίας. Η ανάγνωσή του ολοκληρώθηκε μέσα σε μία μέρα καθώς ανέβαινα με το τραίνο στην Θεσσαλονίκη. Κλείνοντας το βιβλίο, πήρα την απόφαση να δω άμεσα την ταινία για να μπορέσω να συγκρίνω με πιο καθαρά στοιχεία τις δυο μορφές της ιστορίας, την λογοτεχνική και την κινηματογραφική.

Η ιστορία αναφέρεται στο καλλιτεχνικό αδιέξοδο ενός ηλικιωμένου συνθέτη, ο οποίος αποφασίζει να βρεθεί για λίγες μέρες στην Βενετία προσπαθώντας να ξεφύγει από τη δημιουργική κρίση που τον βασανίζει. Περιπλανώμενος στην πανέμορφη αυτή πόλη, συναντά την προσωποποίηση της τέλειας ομορφιάς σε ένα νεαρό αγόρι από την Πολωνία, το οποίο παραθερίζει με την οικογένειά του στην πόλη. Από ‘κείνη τη στιγμή γίνεται η σκιά του κι αιχμαλωτίζεται στη γοητεία που εκπέμπει η ενσάρκωση του απόλυτου κάλλους. Όμως την ίδια στιγμή μία άλλη σκιά σκεπάζει την Βενετία. Η χολέρα κάνει την εμφάνισή της θέτοντας σε κίνδυνο τόσο τους κατοίκους όσο και τους παραθεριστές. Ο συνθέτης αφού μαθαίνει το θανάσιμο μυστικό που προσπαθούν να κρύψουν η δημοτική αρχή κι οι ξενοδόχοι της πόλης, αποφασίζει να μείνει κοντά στον νεαρό θέτοντας σε κίνδυνο την ίδια του τη ζωή.

Μπορεί να φαίνεται τραβηγμένη η στάση του ήρωα αλλά αν αναλογιστούμε τους λόγους που βρέθηκε στην Βενετία, θα συνειδητοποιήσουμε πως εν μέρει ήταν ήδη εξοικειωμένος με την ιδέα του θανάτου. Ζώντας μεταξύ φθοράς κι αφθαρσίας νιώθει τυχερός που συναντά στο τέλος της ζωής του την τέλεια ομορφιά η οποία του γκρεμίζει το όραμα της κοινωνικής και καλλιτεχνικής καταξίωσης αλλά και της οικογενειακής ευημερίας. Περιφερόμενος βουβά στην Βενετία επαναπροσδιορίζει τις αξίες της ζωής και συνειδητοποιημένος δέχεται να λυτρωθεί μέσα από τον θάνατο.

Έχοντας ακόμη φρέσκια στη μνήμη μου την ανάγνωση του βιβλίου, ομολογώ πως ο Λουκίνο Βισκόντι σεβάστηκε απόλυτα το έργο του Τόμας Μανν, προσθέτοντας απλώς μερικές λεπτομέρειες για τη ζωή του συνθέτη, οι οποίες δε θυμάμαι να αναγράφονται στο βιβλίο.

Η επιλογή του Ντερκ Μπόγκαρντ για τον πρωταγωνιστικό ρόλο ήταν από τις πιο πετυχημένες μεταφορές λογοτεχνικών ηρώων στο κινηματογραφικό πανί. Το παίξιμό του, το βλέμμα του κι οι βουβές εκφράσεις του είναι ακριβώς έτσι όπως τις είχα φανταστεί διαβάζοντας το βιβλίο. Άψογος στην ερμηνεία του. Το ίδιο πετυχημένη κι η επιλογή του Μπιόρν Άντερσεν στο ρόλο του μικρού “Τάντζιο”. Η όψη του, η κόμη του, οι γραμμές του προσώπου του θύμιζαν αρκετά αναγεννησιακό πίνακα και συγκεκριμένα πορτραίτο του Μποτιτσέλι. Ο μικρός αισθάνεται αμέσως το ενδιαφέρον του συνθέτη κι έτσι ως ένας σύγχρονος νάρκισσος τον βασανίζει με το βλέμμα του. Παράλληλα η καθαρότητα της φυσιογνωμίας του προκαλεί μία ενδιαφέρουσα αντίθεση με τη τεχνητή θολούρα των πλάνων. Η μητέρα του Τάντζιο, την οποία ερμηνεύει η πανέμορφη Συλβάνα Μαγκάνο, δεν αντιλαμβάνεται το ερωτικό παιχνίδι του γιου της με τον συνθέτη. Εξάλλου για εκείνην ο γιος της δεν είναι τίποτα άλλο από ένα παιδί που του αρέσει να κάνει σκανταλιές στην παραλία.

Σκηνοθετικά η ταινία διατηρεί έναν συντηρητικό ύφος που βρίσκουμε και στην γραφή του βιβλίου, κάτι το οποίο όχι μόνο δε ξενίζει αλλά προσφέρει στο έργο μια κλασική αύρα από τα πρώτα κιόλας πλάνα. Κάθε σκηνή κι ένα διαφορετικό αριστούργημα, κι όταν όλα μαζί συνδέονται δημιουργούν ένα πολύχρωμο κι εντυπωσιακό μωσαϊκό.

Το φινάλε της ταινίας παραμένει όμως αξεπέραστο και σίγουρα συγκαταλέγεται στα πιο ποιητικά φινάλε της ιστορίας του κινηματογράφου. Ο συνθέτης μόνος του στην παραλία αργοπεθαίνει, έχοντας γίνει πρώτα μάρτυρας στο “τσαλάκωμα” της τέλειας ομορφιάς, παρακολουθώντας τον Τάντζιο να μακραίνει προς την θάλασσα. Οι ανοιχτοί ορίζοντες σηματοδοτούν το επερχόμενο “ταξίδι”, η φωτογραφική μηχανή συμβολίζει την καταγραφή της κάθε στιγμής που εμπλουτίζει την μνήμη μας κι η σιλουέτα του νεαρού καθώς χάνεται στην αντηλιά δηλώνει το τέλος μιας παρουσίας.

Τι είναι αυτό που μένει στο τέλος της ταινίας; Το πνιγηρό συναίσθημα της μοναξιάς το οποίο γίνεται ακόμη πιο ανυπόφορο με την υγρασία της λιμνοθάλασσας και τη μούχλας των καναλιών της Βενετίας. Ο καλλωπισμός του πρωταγωνιστή από τον μπαρμπέρη καθώς προσπαθεί μάταια να νικήσει τα γηρατειά καλύπτοντας ανεπιτυχώς τα σημάδια του χρόνου στο πρόσωπό του. Το υπέροχο πρόσωπο της Συλβάνα Μαγκάνο καθώς κρύβεται παιχνιδιάρικα στις σκιές των κομψών της καπέλων. Και φυσικά η μουσική που κορυφώνεται στο φινάλε της ταινίας.

Ο “Θάνατος στην Βενετία” είναι μία πανδαισία χρωμάτων και βλεμμάτων ντυμένα με τις ονειρικές μελωδίες του Gustav Mahler.

Βαθμολογία: 8/10

Γιώργος Χατζελενης – Laternative

Το άρθρο Αριστουργήματα του παρελθόντος: Θάνατος στη Βενετία (1971) – από τον Γιώργο Χατζελενη εμφανίστηκε πρώτα στο Entropia Radio.

Αριστουργήματα του παρελθόντος: Μικρή ιστορία για ένα φόνο (1988) – από τον Γιώργο Χατζελενη

Angie Insomniac — Thu, 08 Feb 2018 12:45:20 +0000

Ο χειμερινός καιρός απαιτεί κι ανάλογες βραδινές προβολές. Γι’ αυτό το λόγο πέρασα από την ρομαντική ατμόσφαιρα του ιταλικού κινηματογράφου στα μουντά διαμάντια της Κεντρικής Ευρώπης. Μετά το τσέχικο Alois Nebel στράφηκα λίγο βορειοανατολικότερα απολαμβάνοντας ένα από τα όχι και τόσο γνωστά αριστουργήματα του πολυαγαπημένου Πολωνού σκηνοθέτη Κριστόφ Κισλόφσκι. Αναφέρομαι στη “Μικρή Ιστορία για ένα φόνο” η οποία ξεπήδησε μέσα από τον θρυλικό “Δεκάλογο”, και συγκεκριμένα από την πέμπτη κατά σειρά ταινία που αναφέρεται στην εντολή “Ου φονεύσεις”.

Η ιστορία μας πηγαίνει σε μία άχρωμη και βρώμικη Βαρσοβία. Από την πρώτη σκηνή στους τίτλους αρχής όπου βλέπουμε να αιωρείται το κρεμασμένο πτώμα μίας μικρής γάτας, συνειδητοποιούμε την αμείλικτη στάση του δημιουργού απέναντι στο θάνατο. Πρωταγωνιστές είναι τρεις άνθρωποι από διαφορετικά κοινωνικά στρώματα των οποίων οι στιγμές περιπλέκονται μετά από μία δολοφονία. Έχουμε έναν έφηβο που περιφέρεται άσκοπα στην πόλη, έναν ταξιτζή που βγάζει μίσος και σεξισμό σε ότι κινείται γύρω του κι έναν φιλόδοξο νεαρό που θέλει να πετύχει στη ζωή του ως δικηγόρος.

Ο έφηβος επιλέγει τον ταξιτζή για να τον μεταφέρει κάπου αλλά στη διαδρομή θα του ζητήσει να πάρει άλλο δρόμο, οδηγώντας τον σε μία ερημική περιοχή. Εκεί θα γίνει το φονικό με σκοπό να του κλέψει το όχημα. Ένα χρόνο αργότερα ο δικηγόρος θα αναλάβει την υπόθεση του νεαρού στο δικαστήριο και θα την χάσει. Η απόφαση του δικαστηρίου είναι η θανατική ποινή.

Μέχρι εκείνη τη στιγμή υπάρχει μία αντιπάθεια τόσο στον ταξιτζή ο οποίος τελικά φονεύεται όσο και στον νεαρό που τον σκοτώνει. Το κλίμα όμως αλλάζει αναπάντεχα την μέρα της εκτέλεσης, όπου ο δικηγόρος δέχεται την τελευταία επιθυμία του νεαρού και μένει για λίγα λεπτά μαζί του λίγο πριν οδηγηθεί ο μελλοθάνατος στην αγχόνη. Σε κείνα τα λεπτά βουβής περισυλλογής, ο νεαρός θα του εμπιστευτεί όλη του τη ζωή ξεδιπλώνοντας μία μία τις πτυχές της συμπλεγματικής κι αντικοινωνικής του φύσης. Με απλά λόγια και δυνατά συναισθήματα αρχίζει μία εντυπωσιακή μεταστροφή της άποψης που έχουμε για τον νεαρό. Μία απολογία που δεν επιθύμησε ποτέ το κράτος να ακούσει. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα ως θεατές να επιζητούμε βουβά την αθώωσή του. καθώς η αποστροφή μας μετατίθεται από το πρόσωπό του στην πράξη του κάτι που επιβεβαιώνεται στη κουβέντα τους. “Τώρα όλοι με μισούν” δηλώνει ο νεαρός για να δεχτεί μία άκρως δυνατή απάντηση από τον δικηγόρο “Όχι, δεν μισούν εσένα αλλά αυτό που έκανες”.

Από τη στιγμή που μπαίνει ο δικηγόρος στο κελί του μελλοθάνατου, ο χρόνος αποκτά άλλο νόημα. Ο χτύπος του κάθε δευτερολέπτου γίνεται πιο βαρύς και σημαντικός. Συνειδητοποιούμε πως δεν υπάρχει επιστροφή. Η κάθε στιγμή γίνεται μεμιάς παρελθόν κι αν οι ίδιοι δε το αντιληφθούμε έγκαιρα, αφήνουμε τη ζωή να κυλήσει άσκοπα. Είναι οι συζητήσεις που γίνονται βιαστικά ξέροντας πως ο χρόνος μετράει αντίστροφα κι η ανάγκη να ουρλιάξουμε για την μοναξιά που μας πνίγει και μας οδηγεί σε μη αναστρέψιμα λάθη. Είναι ο ειλικρινής φόβος απέναντι στον θάνατο, ο οποίος στη ταινία εκδηλώνεται με απίστευτη λυρικότητα στη στιγμή που ο δεσμοφύλακας οδηγεί τον νεαρό στην αίθουσα με την κρεμάλα κι εκείνος χλωμός και μουδιασμένος ίσα που καταφέρνει να ψελλίσει ένα “δε θέλω να πάω”.

Κι όταν έρχεται η στιγμή της εκτέλεσης, το κύλισμα του χρόνου από βασανιστικό γίνεται μαρτυρικό. Το τελευταίο τσιγάρο φλέγεται τρεμάμενο στα χείλη του μελλοθάνατου, ο απόμακρος κληρικός κάνει από αγγαρεία το τελετουργικό κι ο κρατικός υπάλληλος με ψυχρότητα και ειρωνεία διαβάζει την καταδίκη. Όλο αυτό το σκηνικό γίνεται αμέσως γροθιά τόσο στο κατεστημένο όσο και στο στομάχι των θεατών. Με άκρως ρεαλιστικό και λιτό τρόπο, ο δημιουργός αποδεικνύει πως η θανατική ποινή είναι το ίδιο απάνθρωπη με την δολοφονία.

Ο δημιουργός παίζει εκπληκτικά με τους δυο θανάτους. Και οι δυο είναι αποκρουστικοί και παρουσιάζονται κυρίως με τον ήχο. Στον πρώτο ακούμε τον βρόγχο του ταξιτζή καθώς τον πνίγει ο νεαρός με ένα σκοινί αλλά και με τον ανατριχιαστικό ήχο που βγάζει η πέτρα καθώς συνθλίβει το κεφάλι του ενώ στην εκτέλεση ακούμε το τίναγμα του σώματος του νεαρού καθώς κρέμεται στην αγχόνη. Επίσης είναι συμβολικός ο χρόνος των φονικών, ο ένας έχει διάρκεια και είναι αναποτελεσματικός καθώς ο νεαρός καταφέρνει να σκοτώσει με την τρίτη φορά τον ταξιτζή ενώ ο “κρατικός φόνος” είναι σύντομος και στιγμιαίος αλλά έχει μία βασανιστική αναμονή. Αν κι ο πρώτος θάνατος φαίνεται να μη γίνεται προμελετημένα έχει μια φυσικότητα ενώ ο δεύτερος που γίνεται προγραμματισμένα και νόμιμα φαντάζει αφύσικος και βάναυσος.

Η ταινία είναι ένα πραγματικό διαμάντι για πολλούς λόγους. Σκηνοθετικά με μάγεψε η ματιά του Κισλόφσκι. Τα πλάνα είναι ισορροπημένα και γίνονται δυστοπικά με το φίλτρο που χρησιμοποιεί. Τα τοπία αποκτούν μία αρρωστημένη κίτρινη απόχρωση ενώ τo θάμπωμα και το σκοτείνιασμα που προστίθενται σε διάφορα καρέ, επικεντρώνουν το βλέμμα μας σε καίρια σημεία.

Σεναριακά ο δημιουργός επικεντρώνεται στις πράξεις, φέρνοντάς μας αντιμέτωπους κι απροετοίμαστους σε στιγμές αποφάσεων κι ευθυνών. Με πολύ έξυπνο τρόπο προσπερνάει την σύλληψη και τη δίκη του νεαρού δολοφόνου για να φέρει πιο κοντά τους δύο θανάτους. Μ’ αυτόν τον τρόπο η σύγκριση είναι αναπόφευκτη, εξηγώντας μας με ξεκάθαρο τρόπο πως κανένας φόνος δεν είναι αποδεκτός είτε είναι νόμιμος είτε παράνομος.

Οι ερμηνείες των ηθοποιών είναι εκπληκτικές με καλύτερη όλων αυτή του νεαρού δολοφόνου που υποδύεται ο Μiroslaw Baka. Μάλιστα στα τελευταία λεπτά της ερμηνείας του είναι τόσο συγκλονιστικός που κατάφερε να σοκάρει αρκετούς Πολωνούς αξιωματικούς, αναγκάζοντάς τους να διακόψουν τις εκτελέσεις θανατικών ποινών για τουλάχιστον πέντε χρόνια.

Αυτός όμως που αφήνει το στίγμα του είναι ο δικηγόρος που υποδύεται ο Krzysztof Globisz, ο οποίος δίνει χρόνο στον νεαρό δολοφόνο να του απολογηθεί με ανθρώπινο τρόπο κι εκεί να διαπιστώσει τη πηγή του κακού. Μία ενέργεια που το κράτος προσπερνά καθώς βιάζεται να εκτελέσει κατά γράμμα τους νόμους. Λίγο πριν το τελικό του ξέσπασμα, ο δικηγόρος καταφέρνει να δώσει ένα γερό χαστούκι στο σύστημα με την εξής δήλωση, «Τιμωρία σημαίνει εκδίκηση, κυρίως όταν στοχεύει να βλάψει αλλά δεν εμποδίζει το έγκλημα. Για ποιους εκδικείται ο νόμος; Τους αθώους; Οι αθώοι θέτουν τους νόμους;».

Τέλος ένα ακόμη στοιχεία που λάτρεψα σ’ αυτήν την αριστουργηματική ταινία είναι το μουσικό ντύσιμο από τον πολυαγαπημένος συνθέτης Zbigniew Preisner με κομμάτια που έχουμε ακούσει πολλές φορές.

Ο Κριστόφ Κισλόφσκι καταφέρνει και υμνεί την αγάπη και το θαύμα της ζωής μέσα από δύο θανάτους. Δε ξέρω αν θα μπορούσε κάποιος άλλος να πετύχει ένα αντίστοιχο εγχείρημα.

Προσωπικά, πιστεύω πως ξεκίνησα με τον καλύτερο τρόπο τον φημισμένο Δεκάλογο του Πολωνού δημιουργού.

Βαθμολογία: 9/10

Γιώργος Χατζελενης – Laternative

Το άρθρο Αριστουργήματα του παρελθόντος: Μικρή ιστορία για ένα φόνο (1988) – από τον Γιώργο Χατζελενη εμφανίστηκε πρώτα στο Entropia Radio.